Məlum olduğu kimi, Gürcüstan-Azərbaycan sərhədi yaxınlığında Türkiyə Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus C130 hərbi-nəqliyyat təyyarəsi qəzaya uğrayıb. Türkiyə Milli Müdafiə Nazirliyi bildirib ki, hadisə nəticəsində iyirmi hərbçi həlak olub.
Nazirlik sosial mediada qəza qurbanlarının adlarının siyahısını bu sərlövhə ilə paylaşıb: “Vətən sizə minnətdardır!”.
Türkiyənin milli müdafiə naziri Yaşar Güler şəhidlərin ailələrinə və yaxınlarına başsağlığı verib: “Qəhrəmanlarımız 11 noyabr 2025-ci ildə Gürcüstan-Azərbaycan sərhədi yaxınlığında C130 hərbi- nəqliyyat təyyarəsinin qəzaya uğraması nəticəsində həlak olublar. Öz adımdan və Türkiyə Silahlı Qüvvələri adından başsağlığı verirəm və qurbanların ailələrinə, bütün türk xalqına səbr diləyirəm”. Məlumata görə, təyyarə Gəncə hava limanında iki saat gözləmə vəziyyətində olub və bu müddət ərzində heç bir xarici müdaxilə və ya təyyarəyə yaxınlaşma qeydə alınmayıb. Təyyarənin sərnişinləri hərbi paradda iştirak edən F-16 təyyarələrinə texniki xidmət göstərən personal olub və təhlükəsizlik prosedurlarından keçdikdən sonra təyyarəyə miniblər. Təyyarə yük kimi F-16 təyyarələri üçün mexaniki ehtiyat hissələri daşıyıb, burada partlayıcı maddələr olmayıb. Ona görə də partlayışdan söhbət gedə bilməz. İlkin müayinə nəticəsində təyyarədə xarici müdaxilə əlamətlərinin olmadığı müəyyən edilib. İlkin versiyalara görə, təyyarənin qəzaya uğramasının üç mümkün səbəbi var. Terror və təhlükəsizlik mütəxəssisi Coşkun Başbuğ bu fonda qeyd edir: “Təyyarə, daha doğrusu hava qəzalarında ilk ağla gələn amillər aşağıdakılardır. 1. Texniki nasazlıq. Qəzanın səbəbi bu ola bilərmi? 2. Pilot xətası. Bu bir ehtimaldırmı? 3. Mövsümi şərait, hava şəraiti və görünüş məsafəsi. Bütün bunlar nəzərə alınır. Bundan əlavə, təxribat, hava qəzası və ya havada toqquşma ola bilər ki, bu da ehtimaldır. Bunlardan başqa, əgər bunlar ümumiyyətlə baş vermirsə, ilk ağlına gələn odur ki, bu qəza təxribat və ya hücum nəticəsində baş verə bilərmi? Qeyd edildiyi kimi, C-130 illərdir istifadə olunur. Bu, Hərbi Hava Qüvvələri üçün yük təyyarəsi kimi istifadə edilən, personal və texnika daşıyan hərbi təyyarədir. Və geniş şəkildə istifadə olunur. Belə sınaqdan keçmiş təyyarənin texniki nasazlıq səbəbindən qəzaya uğraması ehtimalı varmı? Əlbəttə ki, ola bilər, amma buradakı Hərbi Hava Qüvvələrinin heyətinin dünyanın ən yaxşıları arasında olduğunu, xüsusən də texniki xidmətdə olduğunu bildiyim üçün mən bu ehtimalı bir qədər aşağı hesab edirəm. Çünki siz onu Azərbaycana göndərirsiniz, o, beynəlxalq missiyadadır. O, hər hansı bir təyyarə ilə eyni proses olan ciddi texniki xidmət və təmirdən keçir. Ona görə də mən inanmıram ki, bu cür diqqətlə hazırlanmış, xüsusən də Azərbaycanın qürur günü olan belə bir mərasimdə iştirak etmək üçün göndərilən təyyarə texniki baxım və ya nasazlıq üzündən qəzaya uğrasın. İkinci ehtimal pilot xətasıdır. Artıq dediyim kimi, Hərbi Hava Qüvvələri bizim üçün qürur mənbəyi olan dünyanın ən yaxşı pilotlarına malikdir. Buradakı pilotların xaricə göndərilmək təcrübəsi olduğundan pilot xətası ehtimalını çox aşağı hesab edirəm. Bunu da istisna etdik. Sonra üçüncü hava şəraitidir. Beləliklə, görünüş, duman və ya hər hansı əlverişsiz hava şəraiti, həddindən artıq külək və ya tufan kimi mövsümi amillər varmı? Şəkillər dəqiqdirsə, çünki təsdiqlənməyə ehtiyacı olan bəzi şəkillər yayılır - bunun ehtimalı da çox aşağıdır. Əgər bu baş versəydi, aidiyyatı orqanlar buna çoxdan müraciət edərdilər”.
Digər ehtiyatd aolan türk hərbçi Kazım Dalkıran üç ehtimalı nəzərdən keçirib: “Bu təyyarədə gördüklərimə görə, təyyarənin quyruq hissəsi daxili partlayışa görə kəsilmiş ola bilər. İkincisi, çox nadir olsa da, çox mənfi depressiya - bizim hava turbulentliyi dediyimiz şey - təyyarənin əhəmiyyətli bir rezonans yaşamasına və bu hissənin təyyarədən ayrılmasına səbəb ola bilər. Gördüyüm qədəri ilə hava açıqdır, ona görə dətəyyarəni ildırım vura biləcək heç bir hava şəraiti yoxdur . Hava şəraiti tufan dediyimiz haldırsa, belə ola bilər. İldırım düşməsi təyyarənin hər hansı bir hissəsinin sıradan çıxmasına səbəb ola bilər. Ancaq burada görünən havanın belə bir ildırım vurmasına səbəb ola biləcək heç bir hava şəraiti yoxdur, ən azından şəklin çəkildiyi hündürlükdə deyil. Budur turbulentlik: adi uçuş zamanı siz gözlənilmədən belə şeyləri görə bilərsiniz. Buna görə də, əgər təyyarə təhlükə zonasına daxil olarsa, aviaşirkətlər sizi oturacaqlarınızda qalmağınız və təhlükəsizlik kəmərlərini bağlamağınız barədə xəbərdarlıq edir. Bu müddət ərzində siz həddindən artıq rezonans vibrasiyasını görəcəksiniz və təyyarənin hissələri fərqli şəkildə hərəkət edəcək. Beləliklə, bunu görəndə hərəkət uçuş müddətini azaltmaqdır. Buna görə də, bu baş verərsə, təyyarə turbulentlikdən birtəhər qurtula bilər. Lakin uçuş müddəti azalarsa və ekstremal hava şəraiti və turbulentliyə görə təyyarə həmin turbulent zonadan çıxa bilmirsə, alternativ variantlar bunlardır: birincisi, daxili partlayış baş verə bilər, ikincisi, uçuş müddətinə görə həddindən artıq turbulentlik, üçüncüsü, xarici reaksiya baş verə bilər. Beləliklə, biz hava şəraiti, pilot xətası və ya texniki səhvlərdən danışırıq. Və mən bu mövzuda bir qədər xəsis olmağa çalışsam da, kənardan müdaxilə ehtimalı daha az açıq olsa da, bir ehtimaldır. Bəs bütün bunların həqiqətini nə vaxt biləcəyik və ya bunu bizə kim deyəcək? Şübhələrimizi kim aradan qaldıracaq? İlk növbədə Gürcüstanla belə bir təyyarə qəzasından sonra ilk saatlarda, dəqiqələr ərzində əlaqə saxlanılıb. Gürcüstan Türkiyə ilə təmasdadır və biz bu təyyarəni onun marşrutu üzrə izləyə bilirik. O, radardan yoxa çıxır və səlahiyyətlilər bir-biri ilə əlaqə saxlayır. Həmçinin xəritədə əməliyyat sahəsinə baxsaq, gərərik ki, bizim təyyarəmiz Ermənistanın hava məkanından istifadə etmir. Azərbaycan hava məkanından, sonra Gürcüstanın hava məkanından birbaşa Türkiyə hava məkanına daxil olacaqdı. Oradan çox güman ki, marşrut Kayseriyə gedəcəkdi”.Başqa bir versiya isə yükün düzgün bərkidilməməsi ola bilər. Uçuş zamanı yükün yerdəyişməsi baş verə bilərdi. Bu halda, hərəkət edən yük gövdənin daxili səthlərinə dəyə, zərər verə və konstruksiyanın bütövlüyünü poza bilərdi.
Təyyarənin qara qutularını tapmaq çətin olmayacaq, çünki təyyarə axtarışa mane ola biləcək dağlıq və ya meşəlik ərazidə deyil, düz bir ərazidə qəzaya uğrayıb. Buna görə də bütün detallar tezliklə aydınlaşdırılacaq. Hər halda, Türkiyə Prezident Administrasiyası Gürcüstanda hərbi yük təyyarəsinin qəzaya uğramasının səbəblərinin diqqətlə araşdırıldığını bildirib. İstintaq Gürcüstan və Türkiyə tərəfindən aparılır, Azərbaycan isə ilk andan etibarən Türkiyəyə tam dəstək verir. Rus hərbi ekspert Aleksey Leonkov isə iddia edi rki, Türkiyə Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus təyyarə Gürcüstan sərhədi yaxınlığında “metal yorğunluğu” və həddindən artıq yüklənmə səbəbindən qəzaya uğrayıb: “Bununla bağlı yayılan videoda təyyarənin qanadlarının düşdüyü mərkəzi hissəsi göstərilir. Burnu və quyruğu yoxdur və yanğın əlamətləri yoxdur. Ağ rəngli kontrplak çənlərdən sızan yanacağa bənzəyir. Raketlə vurulması ehtimalı azdır. Çox güman ki, təyyarə havada “metal yorğunluğu” və həddindən artıq yüklənmə səbəbindən parçalanıb”. İstanbulun Altınbaş Universitetinin dosenti, hərbi ekspert və təqaüddə olan polkovnik Eray Güçlüer bildirib ki, Gürcüstanda qəzaya uğrayan Türkiyə hərbi nəqliyyat təyyarəsi C-130-un qara qutuları Türkiyədə deşifrə olunacaq. Onun sözlərinə görə, Türkiyə axtarış-xilasetmə əməliyyatları aparmaq üçün qəza yerinə Akıncı hücum dronu göndərib: “Buna görə də yaxın gələcəkdə qara qutuların tapılması ehtimalı çox yüksəkdir. Bundan əlavə, qara qutular burada, Türkiyədə deşifrə olunacaq və ABŞ-a göndərilməyəcək”. O, həmçinin əlavə edib ki, bu cür təyyarələrdə sistem xətası digər sistemlərin işləməsinə mane ola bilər: “Məsələn, elektrik sistemində nasazlıq olarsa, bu, digər sistemlərin işinə də təsir edəcək”. Qeyd edək ki, C-130 ilk uçuşunu 1954-cü ildə həyata keçirib. Bu təyyarələr daha sonra modernləşdirilib və ABŞ onları müttəfiqlərinə təhvil verib.
Nahid SALAYEV
