ABŞ Qazaxıstan üzərindən Rusiyanın cənub sərhədlərini necə “sakitcə” çevrələyir?
Son günlər Qazaxıstanın Qaraqanda vilayətində volfram və nadir torpaq metalları yataqlarının birgə işlənməsi barədə ABŞ-la imzalanan yeni saziş beynəlxalq siyasətdə diqqətçəkən hadisəyə çevrilib. Bu, yalnız iqtisadi deyil, həm də ciddi geosiyasi məna daşıyır. Birləşmiş Ştatlar ilk dəfə olaraq Qazaxıstanın strateji nadir torpaq metalları bazarına rəsmi şəkildə daxil olur.
Ekspertlərə görə, bu addım ABŞ-ın Orta Asiya regionunda getdikcə dərinləşən maraqlarının tərkib hissəsidir və Rusiya üçün yeni strateji problem yaradır.
Qazaxıstan bu gün həm enerji, həm də nadir torpaq resursları baxımından dünyanın diqqət mərkəzindədir. ABŞ şirkətlərinin hasil etdiyi hər beşinci barel neftin Qazaxıstan mənşəli olması artıq Vaşinqtonun regiondakı iqtisadi iştirakının dərəcəsini göstərir. İndi isə bu əməkdaşlıq neftdən enerji texnologiyalarının “əsas elementi” olan nadir torpaq metalları sahəsinə keçib.
Maqsut Narikbayev Universitetinin nümayəndəsi Miras Jienbayev qeyd edir ki, süni intellektin (AI) və yüksək texnologiyaların inkişafı qlobal enerji və resurs balansını dəyişir. ABŞ-da məlumat mərkəzlərinin enerji istehlakı sürətlə artır - Energetika Nazirliyinin hesablamalarına görə, 2028-ci ilə qədər bu rəqəm 12%-i keçə bilər. Bu isə Vaşinqtonu yeni enerji mənbələri və strateji resurs axtarışına məcbur edir. Qazaxıstan isə bu axtarış üçün ideal məkandır - sabitlik, zəngin yataqlar və Çinlə coğrafi yaxınlıq onu əsas strateji oyunçuya çevirir.
Donald Tramp administrasiyasının son zamanlar atdığı addımlar göstərir ki, ABŞ Cənubi Qafqazdan Orta Asiyaya qədər uzanan “strateji kəmər” formalaşdırır. Bu kəmərin məqsədi təkcə enerji marşrutlarını şaxələndirmək deyil, həm də Rusiyanın cənub sərhədlərində yeni təsir zonası yaratmaqdır.
Vaşinqton artıq Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstanla iqtisadi və texnoloji əməkdaşlığı sistemli formaya salıb. Bu ilin yazında Səmərqənddə imzalanan sənədlər Aİ və ABŞ-ın regionda institusional iştirakını rəsmiləşdirdi. Həmin sənədlər “C5+1” formatını (Mərkəzi Asiyanın beş dövləti və ABŞ) real iqtisadi platformaya çevirdi.
Beləliklə, ABŞ artıq təkcə investisiya deyil, həm də təhlükəsizlik, enerji və resurs menecmenti sahələrində regionun əsas aktoruna çevrilir. Bu, Rusiya üçün strateji xəbərdarlıq siqnalıdır: Moskva qərb sərhədlərində NATO təzyiqlərinə fokuslanarkən, cənub istiqamətində “sakitcə” ABŞ və Qərb möhkəmlənir.
Rusiya hazırda əsas diqqətini Ukrayna və Avropa istiqamətinə yönəldib. Lakin ABŞ-ın Orta Asiyada aktivləşməsi Kremlin “cənub cinahını” zəiflədib. Qazaxıstanın çoxvektorlu siyasəti – həm Rusiya ilə KTMT çərçivəsində əməkdaşlıq, həm Çinlə “Bir Kəmər, Bir Yol” layihəsində iştirak, həm də Aİ və ABŞ-la texnoloji tərəfdaşlıq - Moskvanın strateji balansını çətinləşdirir.
Əgər ABŞ Qazaxıstan üzərindən nadir torpaq metalları, enerji tranziti və texnologiya zəncirinə tam daxil olarsa, bu, Rusiyanın enerji təsir dairəsini Şərq və Cənub istiqamətlərdə ciddi şəkildə zəiflədəcək. Bundan əlavə, Qazaxıstanın ABŞ və Qərb texnologiyalarına inteqrasiyası Moskva üçün siyasi təsir imkanlarını məhdudlaşdırır.
Bu prosesin daha geniş mənzərəsi ondan ibarətdir ki, Orta və Mərkəzi Asiya artıq təkcə Çin və Rusiyanın “maraqlar zonası” deyil. Vaşinqton və Brüssel burada enerji, texnologiya və təhlükəsizlik üçbucağında yeni nizam qurur.
Səmərqənd razılaşmasından sonra ABŞ regionda iqtisadi iştirakını koordinasiyalı şəkildə genişləndirir. Nadir torpaq elementlərinin işlənməsi, enerji keçidi layihələri və süni intellektlə bağlı texnoloji mərkəzlərin yaradılması Qazaxıstan, Özbəkistan və Türkmənistanı Qərbin iqtisadi orbitinə yaxınlaşdırır. Bu isə Kremlin uzun illər qoruduğu “postsovet tampon zonası” anlayışını faktiki olaraq aradan qaldırır.
Yəni ABŞ-ın Qazaxıstanda aktivləşməsi təkcə iqtisadi deyil, həm də strateji qarşıdurmanın yeni mərhələsidir. Tramp administrasiyası “sakit genişlənmə” siyasəti ilə Rusiyanın cənub sərhədlərini iqtisadi və texnoloji baxımdan çevrələyir.
Moskva Qərb istiqamətində NATO ilə, Şərqdə isə Çinlə “taktiki balans” axtararkən, Cənubda, Orta Asiyada artıq yeni oyunçuların təsiri artmaqdadır.
Vaşinqton üçün Qazaxıstan təkcə nadir metallarla zəngin ölkə deyil, həm də Rusiyanın təsir dairəsində “strateji yarıq” deməkdir.
Əgər bu proses indiki templə davam edərsə, yaxın illərdə Orta Asiya artıq nə “postsovet”, nə də “Çin-Rusiya tamponu” adlandırılacaq, bu məkan qlobal rəqabətin yeni mərkəzinə çevriləcək.
Akif NƏSİRLİ
