Prezident İlham Əliyev bu günlərdə Qərbi Azərbaycandan olan ziyalılarla görüşdə dedi ki, Azərbaycan İkinci Dünya müharibəsində faşizm üzərində əldə edilmiş Qələbədə müstəsna rol oynaamasına baxmayaraq, vicdansızcasına xalqımızı deportasiya etdilər:
“Azərbaycan nefti olmasaydı, sovet dövləti heç vaxt qələbə qazana bilməzdi. Bunu hər kəs bilir. Bu rəqəmlər dəfələrlə səsləndirilib. Benzinin, sürtkü yağlarının və neftin təqribən 70, 80, 90 faizi Azərbaycandan təchiz edilirdi. Bütün bunlara baxmayaraq, xalqımıza qarşı növbəti cinayətin törədilməsi, yenə də deyirəm, böyük vicdansızlıqdır və saxta bəhanə adı altında xalqımız növbəti deportasiyaya məruz qalmışdır”.
Görünən odur ki, Azərbaycan xalqının Böyük Vətən müharibəsində qələbəyə böyük töhfələr verməyinə baxmayaraq, müharibənin sonunda sovet rejimi tərəfindən belə bir vicdansız münasibətlə üzləşdi. Belə olan halda buna görə niyə Azərbaycana kompensasiya ödənilməsin? Məhz müharibədən sonra Qərbi Azərbaycandan on minlərlə soydaşımız deportasiya olunub. Azərbaycan daxilində də müəyyən kəndlər, əsasən də sərhəd kəndlərin əhalisi deportasiya edildi. Ancaq əsas deportasiya Ermənistandan 1948-1953-cü illərdə həyata keçirildi. Nəzərə alsaq ki, o vaxt bu birbaşa SSRİ rəhbərliyinin təşəbbüsü ilə həyata keçirilib, o zaman niyə buna görə soydaşlarımıza kompensasiya ödənilməsin? İndiki Rusiya SSRİ-nin varisidir. O üzdən, sözügedən kompensasiyanı Azərbaycanın Rusiyadan istəməsinə ciddi hüquqi əsaslar var. Çünki bütün mənalarda Rusiya SSRİ-nin varisçilik imtiyazını öz üzərinə götürb. Nəzərə almaq lazımdır ki, Rusiya SSRİ-nin həm bütün aktivlərinə, həm də borclarına sahib oldu. Necə ki, faşizmin Hitler dönəmində törətdiyi cinayətlərə görə müasir Almaniya kompensasiya ödəyir, eynilə Rusiya da SSRİ-nin törətdiyi cinayətlərə görə üzr istəsə, kompensasiya ödəsə daha yaxşı olar.
“Bəli, Rusiya SSRİ varisi olduğundan, indiki Ermənistandan qovulan azərbaycanlılara görə kompensasiya ödəməlidir”
Məsələyə münasibət bildirən Demokratik Dəyişim Partiyası Təşkilat Komitəsinin sədri Əli Mustafayevin fikrincə, bütün bunlarla bağlı yetərincə hüquqi əsas var: “Sözügedən məsələ Azərbaycanda bir nömrəli məsələdir. Nəyə görə? Ona görə ki, bu gün ermənilər, baxmayaraq yerli xalq deyil, Qarabağda status tələb edir. Halbuki, onlar Qarabağa 19-cu əsrdə köçürülüb. Ancaq Qarabağ münaqişəsinə görə ümumən Qərbi Azərbaycandan qovulan 5 milyon soydaşımızdan kimsə danışmır. Söhbət müxtəlif zamanlarda indiki Ermənistan ərazisindən qovulan azərbaycanlılardan gedir. Ermənistan dövlətinin yarandığı ərazi vaxtilə İrəvan xanlığı olub. Orda yaşayan bütün azərbaycanlılar oradan qovulub. Üstəlik, həmin ərazi qədim türk torpağıdır. 1945-ci ildə İkinci Dünya müharibəsi başa çatandan sonra Ermənistanda yaşayan azərbaycanlıların deportasiya edilməsi gündəmə gətirildi. 1947-ci ilin 23 dekabrında o vaxt SSRİ rəhbəri olan İosif Stalin bu bərədə sərəncam imzaladı. Həmin sərəncama əsasən, 150 min azərbaycanlının köıürülməsinə qərar verildi. 1953-cü ilə qədər 200 minədək azərbaycanlı əsasən Kür-Araz ovalığına köçürüldü. Ancaq minlərlə insan düzən iqlimə uyğunlaşa bilmədiyi üçün vəfat etdi. Ona görə ki, dağlıq ərazidə yaşayan azərbaycanlılar Muğan düzündəki iqlimə uyğunlaşa bilmirdilər. Bəli, Rusiya SSRİ varisi olduğuna görə indiki Ermənistandan qovulan azərbaycanlılara görə kompensasiya ödəməlidir. Bundan öncə onlardan üzr istəməlidir. Çünki bu, birbaşa sovet rəhbərliyinin qərarı olub. Vaxtilə sovet hökuməti bir çox xalqları - Krım tatarlarını, çeçenləri, çərkəzləri, Axısxa türklərini deportasiya etmişdi. Ümumiyyətlə, Stalin dövründə 40 milyonadək insan repressiyaya məruz qalıb. Sonralar sövet hökuməti bu səhvlərini etiraf etdi və üzürxahlıq etdi. Daha sonra o xalqların öz tarixi vətənlərinə qayıtması ilə bağlı qərar verdi. Bununla bağlı bir sıra güzəştlər qəbul olundu. Ancaq Qərbi Azərbaycandan deportasiya olunan azərbaycanlılara bütün bunlar şamil edilmədi. Bu barədə bir kəlmə belə söz deyilmədi. Ona görə də sovet dövlətinin törətdiyi cinayət Rusiyanın da vicdanındadır. Rusiya SSRİ-nin siyasi varisi olduğuna görə, bu barədə tədbir görməli idi. Bütün bunlarla bağlı kifayət qədər bizim hüquqi əsasımız var. Ona görə də hesab edirəm ki, Qərbi Azərbaycandan qovulan azərbaycanlılara dəymiş maddi və mənəvi zərərin ödənilməsi ilə bağlı Rusiyanın öhtəliyi var. Ən başlıcası, onların öz tarixi vətənlərinə qayıtması təmin edilməlidir. Rusiya qurduğu saxta Ermənistan dövləti ilə bu məsələləri çözməlidir”.
Vidadi ORDAHALLI
