Müxtəlif ali tədris müəssisələrində və AMEA-nın institutlarında hər il keçirilən elmi konfransların əsas məqsədlərdən biri elmi yeniliklərin, yeni elmi informasiyaların daha geniş yayılmasına dəstək verməkdir. Azərbaycan Turizm və Menecment Universitetində “İdarəetmədə multikultural dəyərlər” mövzusunda 25 noyabr 2020-ci il tarixdə keçirilmiş beynəlxalq elmi konfrans bu baxımdan çox əhəmiyyətli oldu.
Konfransda elmi məruzə ilə çıxış edən Bolqarıstanın Paisii Xilendarski adına Plovdiv Universitetinin dosenti Valentin Pavlov Petruşenko Azərbaycan ictimaiyyəti üçün həddidndən artıq maraqlı olan bir abidə, Bolqarstandaki Dəmir Baba Təkə abidəsi haqqında məlumat verdi. Məruzəçi xüsusi qeyd etdi ki, “bu abidə XVI əsrə aid qızılbaş türbəsi kimi yerli əhali arasında məhşurdur. Abidənin əsasını Osmanlı Sultanı I Səlim tərəfindən bu ərazilərə Xorasandan köçürülmüş şiə-qızılbaşlar qoymuşlar. Tarixi abidə Dövlət tərəfindən mühafizə olunur”.
Bolqarstanlı qonağın verdiyi bu məlumat Azərbaycan tarixində mühüm rol oynamış Azərbaycan Səfəvilər dövlətinə aid olduğu üçün diqqətimiz cəlb etdi. Bu məlumat bizi bu abidə ilə yaxından maraqlanmağa, araşdırma aparmağa sövq etdi və nəticədə bu tarixi abidənin Azərbaycan abidəsi olduğunu sübut edən faktlarla rastlaşdıq.
Bolqarstanlı qonağın verdiyi məlumatı dəqiqləşdirərkən burada bir uyğunsuzluğun olduğu üzə çıxdı. Çünki Osmanlı Sultanın I Səlimin Xorasandan əhali köçürməsi tarixi həqiqətə uyğun deyil. Çünki I Səlimin rəhbərliyi ilə Osmanlı qoşunları 1514-cü il Çaldıran döyüşdəki qələbədən sonra Səfəvilərin paytaxtı Təbriz şəhərinə qədər gəlib sonra geri qayıdıblar. Onlar heç zaman Xorasanda olmayıblar və buna görə də I Səlimin Xorasandan Bolqarstana qızılbaş əhalini köçürməsi ilə bağlı irəli sürülən fikiri tarixi faktlar təkzib edir. Bəs onda I Səlim Bolqarstana əhalini hansı ərazidən köçürmüşdü?
Yeddi cildlik “Azərbaycan tarixi” kitabının 3-cü cildində I Səlim tərəfindən əhalinin köçürülməsi ilə bağlı aşağıdakı məlumat verilib: “Əsas döyüş 1514-cü il avqustun 23-də Maku şəhəri yaxınlığındakı Çaldıran düzündə baş verdi...Sentyabrın 6-da Sultan Səlim Səfəvilər dövlətinin paytaxtı Təbrizə daxil oldu, lakin bir həftədən sonra geri döndü. Qışın yaxınlaşması, ərzaq qıtlığı və ən nəhayət, qızılbaş döyüşçülərinin vətən torpağı uğrunda misilsiz igidliyi Sultan Səlimi Azərbaycandan tezliklə çıxmağa vadar etdi. Bundan əlavə, əsgərlər arasında şiə tərəfdarları da az deyildi və onlar Sultan Səlimə qarşı hətta sui-qəsdə də cəhd göstərdilər. Sultan Səlim geri dönərkən, bir neçə min mahir Təbriz sənətkarını ailəliklə əsir alıb Türkiyəyə apardı.”
Buradan belə nəticəyə gəlmək olar ki, I Səlim Bolqarstana qızılbaş əhalini Xorasandan deyil, müvəqqəti ələ keçirdikləri Təbriz və onun ətafından köçürüb ki, bu da azərbaycanlılardan ibarət olub.
Təbrizdən köçürülmüş həmin əhalinin bir hissəsi 1509-cu ildə İstanbulda baş vermiş güclü zəlzələdən sonra şəhərdə həyata keçirilən bərpa işlərinə cəlb edilmiş, bir hissəsi isə fikrimizcə o zaman Osmanlı imperiyasının ərazisi olan, hazırki Bolqarstana köçürülmüşdür. Dəmir Baba Təkə abidəsini də məhz bura köçürülmüş Təbriz əhalisi içərisində olan sənətkarlar inşa etmişlər.
Türbənin adında olan Təkə sözü haqqında müxtəlif fikirlər irəli sürülsə də tarixi faktlar sübut edir ki, Təkə-türkmən tayfalarında biridir və bu tayfanın bir qolu olan təkəlilər qızılbaş tayfalarından biri hesab olunurdu. Onlar Səfəvilər dövlətinin siyasi həyatında mühüm rol oynamaqla yanaşı, Azərbaycan xalqının etnogenezində də fəal iştirak etmiş türk tayfalarından biridir. Qızılbaşlar əvvəlcə şamlı, rumlu, ustaclı, təkəli, əfşar, qacar, zülqədər, varsaq, qaradağlı, sonralar isə bayat, qaramanlı, baharlı, alpaut, ərəşli, qazaxlı və başqa türk tayfalarını birləşdirirdi. Qızılbaşların başlarına ördükləri 12 zolaqlı qırmızı çalma da təkkə (incə materialdan olan baş örtüyü) adlanırdı. Etimal etmək olar ki, türbənin adında olan Təkə sözü Təkə tayfasının adından götürülüb.
Dəmir Baba abidə-ziyarətgahı Razqrad vilayətinin İsperix bələdiyyəsi ərazisinə daxil olan Malık Provers və Sveşarı kəndləri arasında yerləşir. Azərbaycanın Abşeron rayonunun Bolqarıstanın Razqrad vilayəti ilə keçən əsrin 70-ci illərindən dostluq əlaqələri olmasına baxmayaraq bu abidə haqqında Azərbaycan əhalisində məlumatın olmaması təəccüb doğurmaya bilməz. Fikrimizcə bunun əsas səbini sovet dövründə dini abidələrə ögey münasibətlə izah etmək olar.
Tarixi abidə “Sobryano” tarixi-arxeoloji qoruğun ərazisinə daxildir.
Dəmir Baba Təkə türbəsi
Demir BabaTeke.
Felix Philipp Kanitz (1829-1904)
Dəmir Baba türbəsininin yanında üzün illər məscid və minarə olsa da sonradan dağıdılmışdır. Bu mavzoley abidəni müsəlman əhalinin ələvi və ya qızılbaşlar adlanan etno-dini qrupu müqəddəs hesab etsə də, digər əhali qrupları, o cümlədən xristianlar da buraya ziyarətə gəlirlər. Xristian əhalinin buraya ziyarətə gəlməsinin əsas səbəblərindən biri kimi əfsanəyə görə burada əvvəl qədim frakiya, sonra bolqar müqəddəs ziyarətgahlarının olması göstərilir. Burada keçirilən ibadətlərdə müsəlman, xristian və bütpərəstlik adətlərinin qarışığından da istifadə olunur. Dəmir Baba Təkə türbəsi 1970-ci ildə mədəniyyət abidəsi elan olunmuşdur.Türbəyə bitişik dağda qədim mağara da mövcuddur.
Türbəni yeddibucaqlı binasının ortasında insanların ziyarət etdikləri Dəmir Babanın məzarı var. Uzunluğu 3,7 metr olan bu məzarın üstü daim bura ziyarətə gələn insanların qoyduqları hədiyyələrlə dolu olur.
İslam dinin digər məhzəbindən fərqli olaraq şiə məhzəbinin tərəfdarları Allah, onun peyğənbəri Məhəmmədi müqəddəs hesab etməklə yanaşı, 12 imam və digər nüfuzlu şəxsiyyətləri də müqəddəs hesab edirlər ki, bunlardan biri də çox güman ki, Dəmir Baba olmuşdur.
Dəmir Baba haqqında dəqiq tarixi məlumatlar yoxdur. Lakin yerli əhali onun XVI əsrdə yaşadığını bildirirlər. Əhali arasında Dəmir Babanın böyük, cüssəli bir adam olması, daşı əzmək gücünə, insanlara kömək etmək üçün möcüzələr yaratmağa qadir olması haqqında çoxlu əfsanələr mövcuddur. Hazırda da türbəyə qurban gətirənlər, bol məhsul, uğur və sağlamlıq üçün dua edənlər çoxdur.
Türbənin içərisində divarda Həzrət Əlinin şəkili, Hacı Bektaş Vəlinin əllə çəkilmiş rəsmi asılıb. Divarda həmçinin İmam Hüseyn, Osman Hoca 1837-1932 ruhuna salavat sözləri yazılmış palakatlar da var.
Həyətdə Dəmir babanın kiçik baralyefi olan ağ daşın üstündə- “XVI əsrdə Dəmir Baba burada yaşamışdır” sözləri yazılıb.
Abidənin həyətində digər bir qəbir də var ki, onun da baş daşında -Receb Celil Hüseynin ruhuna fatihə- 23.07.1943-06.09.1966- sözləri yazılıb.
Abidənin həyətində qaynayan bulaqla bağlı maraqlı bir rəvayət mövcuddur. Rəvayətə görə bu ərazidə uzun müddət şox kəskin quraqlıq olub. Buna görə də insanlar Dəmir Babadan möcuzə göstərib su əldə etməyi xahiş ediblər. O barmaqlarını qayanın üstünə çirpması nəticəsində həmin yerdə su çıxmağa başlamışdır. Buna görə də həmin bulağa Beşbarmaq bulağı deyilir. Bulağın suyu gümüşlə zəngindir və temtratur 10 dərəcədən yuxarı qalxmır, qışda isə donmur. Bu suyu insanlar müqəddəs hesab edir və onun şəfa suyu olduğuna inanırlar.
Abidənin əsas binasının divarındakı daşlardan birində iki kiçik oyuq var. Ziyarətə gələn insan kənarda gözlərini yumaraq irəlləyərək iki əlini açıb həmin daşın üstünə qoyur. Əllərin həmin oyuğun üstünə düşməməsi həmin insanın çoxlu günah işlətdiyinin göstəricisi hesb olunur. Bundan başqa digər daşlardan birinin içində maili kəsik yer var. İnsanlar ürəklərində arzu tutaraq ora daş qoyurlar. Əgər daş orda dayansa deməli arzu yerinə yetəcək, dayanmasa isə əksinə.
Həyətdə müxtəlif yaylıqlar asılan pir var. Həyətin ortasında olan böyük daşda kiçik oyuq var. Ziyarətə gələnlər əvvəl yaylığı həmin daşdakı oyuğa qoyub, sonradan ordan götürüb pirin üstünə asırlar. Onların inamına görə yaylıq oyuqda olarkən oradan yaylığa müsbət enerji keçir.
Türbənin həyətində böyük bir qədimi qaya parçası var. Buranı ziyarət edən insanlarda olan inama görə həmin daşın üzərinə baş aşağı üzandıqda insana müsbət enerji gəlir və həmin adam şəfa tapır.
Türbənin divarında olan qədim naxışlı daş, şəfa daşı hesab olunur. Buna inanan insanların dediyinə görə həmin daş müxtəlif xəstəlikləri, övladı olmayan insanlara şəfa verərək onlara övlad bəxş edir.
Tarixi abidənin həyətində vurulmuş plakatda yazılmışdır ki, 2005-ci ildə vilayət sovetinin sədri Günay H. Səfər və sovetin deputatı Kamen Kostandinov tərəfində abidə müsəlman və xristianların xoş münasibəti şərəfinə təmir edilmişdir.
Dəmir Baba Təkə türbəsindən başqa Bolqarstanda XVI əsrə aid digər müsəlman abidələri, İsperix şəhəri yaxınlığında Ağ Yazılı baba, Xaskov vilayətinin Trakiya kəndində Osman baba və Silivenskaya vilayətinin Qarafitovo kəndində Qədəmli baba abidələri var.
Fikrimizcə aidiyyatı qurumlar ölkə daxilində olduğu kimi, xarici ölkələrdə olan Azərbaycanın tarixi abidələrinin tədqiqi və təbliğini xüsusi fikir verməlidirlər. Bu Azərbaycanın həmin ölkələrlər mədəni, turizm əlaqələrinin inkişafına yaxından kömək göstərə bilər.
MƏHƏRRƏM ZÜLFÜQARLI Azərbaycan Turizm ve Menecment Universiteti, “İctimai fənlər” kafedrasının professoru, t.ü.e.d. [email protected]
