Artıq dünya miqyasında qəbul edilmiş həqiqətdir ki, Azərbaycanın tarixi qələbəsi ilə nəticələnmiş İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra Cənubi Qafqaz bölgəsində yaranmış yeni geosiyasi reallıqlar ATƏT-in Minsk Qrupunun fəaliyyətinə də de-fakto son verib. Bu haqda danışmazdan öncə xatırladaq ki, Ermənistanla Azərbaycan arasında yaranmış Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin sülh yolu ilə nizama salınması vasitəçi qismində 1992-ci ildə təsis edilmiş ATƏT-in Minsk Qrupuna həvalə olunmuşdu.
İlkin mərhələdə bu qurumun problemin həllində kifayət qədər imkanlara malik olduğuna böyük inam olsa da, sonradan bu ümidlərin yanlışlığı üzə çıxdı. Düzdür, Minsk Qrupu münaqişənin nizama salınması üçün tərəflərə bir neçə təklif, konkret olaraq mərhələli və paket həll variantları, Madrid və Kazan prinsiplərini, eləcə də digərlərini təqdim etdi. Lakin bu təkiflərin icrası istiqamətində Ermənistana heç bir təzyiq olmadı. Ermənistanın qeyri-konstruktiv mövqeyinə son verilməsi üçün Minsk Qrupunun əməli fəaliyyəti qeydə alınmadı. Elə bu səbəbdən Azərbaycan 44 günlük müharibə ilə ərazi bütövlüyünü bərpa etdi. İndi postmünaqişə dövrü üçün, əslində, Minsk Qrupuna heç bir ehtiyac qalmayıb. Bununla belə, Ermənistanın Azərbaycanla sülh danışıqları prosesində Minsk Qrupunun vasitəçiliyində israr etməsi davam edir. Ekspertlərə görə, rəsmi İrəvanın bu qurumdan imdad diləməsi onun özünün təkbaşına Azərbaycanın diplomatiyası və hərbi gücü qarşısında duruş gətirə bilməyəcəyini anladığını göstərir. Görünən odur ki, Ermənistan Minsk Qrupu timsalında həm beynəlxalq dayağa, həm də əvvəllər olduğu kimi, bu qrupun həmsədrlərinin ayrı-ayrılıqda dəstəyinə ümid edir. Lakin bölgədə gedən son proseslər və baş verən hadisələr Ermənistanın bu istəyinin də reallaşmasının mükünsüzlüyünü göstərir. Əvvəla, həmsədr ölkələr özləri artıq Minsk Qrupunun mövcudluğunu sual altına alıb. Bir neçə gün əvvəl Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrov diqqətə çatdırıb ki, ATƏT-in Minsk Qrupunun ABŞ və Fransadan olan həmsədrləri bu format çərçivəsində Rusiya ilə əlaqə saxlamaqdan imtina edib. Bununla da formatın fəaliyyətinə son verilib. Məhz bundan sonra rəsmi Moskva İqor Xovayevi Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin Azərbaycan və Ermənistan arasında əlaqələrin normallaşdırılması üzrə xüsusi nümayəndəsi təyin edib.
Daha sonra bəlli olub ki, Fransa da eyni addım atıb. Belə ki, Minsk Qrupunun Fransadan olan həmsədri Bris Rokfeylin İrəvana səfəri zamanı Ermənistan rəsmiləri və mediası onu “Minsk Qrupunun həmsədri” kimi təqdim etsələr də, məlum olub ki, Rokfeyl regiona yalnız Fransanın “Şərq Tərəfdaşlığı” proqramı üzrə nümayəndəsi statusunda səfər edib. Digər tərəfdən məlumdur ki, ABŞ-ın Qafqazda danışıqlar üzrə baş müşaviri Endryu Şafer ötən həftə regiona səfəri çərçivəsində Ermənistanda olub. Ermənistan mətbuatı onu da ATƏT-in Minsk Qrupunun amerikalı həmsədri kimi təqdim etməyə çalışsa da, ABŞ Dövlət Departamentinin Avropa və Avrasiya Məsələləri üzrə Bürosu onu Qafqazda danışıqlar üzrə baş müşavir kimi təqdim etməklə ATƏT-in Minsk Qrupunun taleyinə son nöqtəni qoyub. Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin rəsmi nümayəndəsi Mariya Zaxarova bunlar fonunda qeyd edir ki, ATƏT-in Minsk Qrupunun ABŞ və Fransadan olan həmsədrləri Bakı ilə İrəvan arasında hərtərəfli sülhə nail olmaq üçün Rusiya tərəfinə bu mexanizmin işini bərpa etməyə hazır olduqları barədə siqnallar göndərməyib: “Bizə belə siqnallar daxil olmayıb. Biz onları gözləmirik”. Zaxarova bildirib ki, Vaşinqton və Paris Rusiyanın iştirakı ilə əməkdaşlıqdan imtina etməklə, faktiki olaraq, ATƏT-in Minsk Qrupunun üç həmsədrinin vaxtilə yaxşı əlaqələndirilmiş işini iflic ediblər. Beləliklə, Kreml Minsk Qrupunun bərpasını mümkünsüz saydığına dair konkret mesajlar verir. Bütün bunlar həmsədr ölkələrin Minsk Qrupu formatından uzaqlaşaraq xüsusi nümayəndəlik institutuna üstünlük verdiyini göstərir. Bir müddət əvvəl Avropa İttifaqı Şurasının prezidenti Şarl Mişelin təşəbbüsü ilə aprelin 6-da baş tutmuş Azərbaycan və Ermənistan rəhbərlərinin ikinci Brüssel görüşündən sonra yayılan bəyanatda və digər sənədlərdə də “ATƏT-in Minsk Qrupu” ifadəsi işlənmir. Bu onu göstərir ki, artıq beynəlxalq vasitəçilər ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrlik institutunun fəaliyyətini bitmiş sayırlar. Digər tərəfdən, rəsmi Bakı belə bir qurumu tanımır və qəbul etmirsə, bu mövqenin dünyada qəbulu da qaçılmazdır. Məsələnin başqa bir tərəfi isə Ukrayna məsələsində düşərgənin qarşı tərəflərində duran ABŞ və Rusiya ilə bağlıdır. Bu ölkələr BMT Təhlükəsizlik Şurasının 5 daimi üzvlərindəndir. Bir müddət əvvəl Rusiyanın şuradan çıxarılması və ya fəaliyyətinə müvəqqəti olaraq moratorium qoyulması məsələsi gündəliyə çıxarılmışdı. Belə bir şəraitdə ABŞ və Rusiyanın hansısa qrup daxilində birgə həmsədrlik etməsi məntiqdən və reallıqdan çox-çox uzaqdır. ABŞ beynəlxalq məsələləri müzakirə etmək üçün Rusiya ilə bir masa arxasında oturmaq istəmir. Deməli, bu ölkələri Minsk Qrupu formatında da bir arada görmək mümkün deyil. Elə Fransa da ABŞ-la eyni mövqedən çıxış edir. Bütün bunlar bir daha təsdiq edir ki, Ermənistan, bütün istəklərinə rəğmən, bir daha Minsk Qrupu formatını görməyəcək.
Samirə SƏFƏROVA
