Məlum olduğu kimi, Ermənistan parlamentinin sədr müavini Ruben Rubinyan Ermənistan-Türkiyə dialoq prosesində ölkəsinin xüsusi nümayəndəsi olacaq. Türkiyənin Vaşinqtondakı keçmiş səfiri Serdar Kırlıc da Ermənistanla münasibətlərin normallaşdırılması üzrə Ankaranın xüsusi elçisi təyin edilib.
Qeyd edək ki, Serdar Kılıç Türkiyə diplomatiyasının ən təcrübəli simalarından biridir və eyni zamanda olduqca sərt diplomat hesab edilir. Elə bu fonda Ermənistanda hesab edilir ki, Serdar Kılıç kimi bir diplomatın qabağına təcrübəsiz Ruben Rubinyanın göndərilməsi Ermənistanın indidən danışıqları uduzması deməkdir. İrəvanda bu “inqilabçı” gəncin Türkiyənin “qoca qurdu” ilə uğurlu mübarizə aparacağına şübhə ilə yanaşırlar. Erməni ekspert Aren Apikyan bu xüsusda bildirir: “Ruben Rubinyanı türklərlə danışıqlara təyin etmək Ermənistanın qadın futbol komandasını Fransa kişi futbol komandasına qarşı çıxarmaq və onların, heç olmasa, bir qol vuracağına ümid etmək kimi bir şeydir. Biz bu danışıqları hələ başlamamış uduzmuşuq”. Erməni türkşünas Varujan Geqamyan da məsələyə eyni prizmadan yanaşır: “Erməni marağının olmadığı, sadəcə Türkiyə tərəfinin ilkin şərtlərinin olduğu qarşıdakı həftələr və aylarda Türkiyə ilə sürətli və intensiv danışıqlar gözlənilir ki, bu da yeni kapitulyasiyaya və güzəştlərə gətirib çıxaracaq”. Onun sözlərinə görə, bir neçə gün bundan öncə peşəkar diplomat, Türkiyənin marağı üzrə ekspert, müxtəlif antierməni təşəbbüslərinin koordinasiya edilməsi ilə məşhur olan səfir Serdar Kılıç Ermənistanla danışıqlarda Türkiyənin əsas nümayəndəsi təyin edilib: “Bundan sonra məlum oldu ki, heç bir diplomatik və danışıq təcrübəsi, eləcə də müvafiq təhsili təcrübəsi olmayan hansısa Rubinyan nüfuzlu və ideoloji istiqamətinə görə anti-erməni olan bu diplomatla eyni masa arxasında oturacaq və Ermənistanın maraqlarını təmsil edəcək”. Lakin ekspertlər bildirir ki, Ermənistan Türkiyə ilə danışıqlarda İrəvanı təmsil edən nümayəndə olaraq kimi təyin etsə, o, Türkiyə və Azərbaycandan sülh diləyən məğlub, təslim olmuş, Ankara və Bakı isə Ermənistandan Zəngəzur dəhlizi tələb edən tərəf mövqeyindən çıxış edəcək. Təcrübəli türk diplomatı Ümit Yardım məsələ ilə bağlı qeyd edir: "Türkiyə-Ermənistan əlaqələri Türkiyənin, məsələn, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, ya da Qətərlə və ya Rusiya ilə əlaqələrinə bənzəmir. Türkiyə-Ermənistan əlaqələri çox özəl, tarixi keçmişi olan problemdir".
O hesab edir ki, danışıqlarda sülh və dostluq şəraitinin yaranması üçün Ermənistanın Konstitusiya və Müstəqillik Aktında Türkiyədən "düşmən ölkə olaraq bəhs edilməsi" məsələsi üzərində ciddi dayanılmalıdır: "Bu sənədlərdə Türkiyəni düşmən ölkə olaraq və Ağrı Dağını Qərbi Ermənistan ərazisi kimi görürlər. Biz Türkiyə olaraq, Ermənistanı keçmiş İrəvan xanlığı bölgəsi kimi qəbul edib konstitusiyamıza salsaq, Ermənistan bu masaya gələrmi? Ya da biz "dünyada 30 ölkə keçmiş türk imperatorluğunun bir hissəsidir" deyib konstitusiyamıza yazsaq, belə bir danışıqlar ola bilərmi?". Onun fikrincə, xarici faktorlarla yanaşı ölkələrdəki daxili faktorlar da bu danışıqların yönünə təsir edə bilər. Bu zaman o, 1999-cu ilin oktyabrında Ermənistan parlamentinə edilmiş silahlı hücumu xatırladıb: "Paşinyan ideoloji lider deyil. İstənilən vaxt başqa birisi ortaya çıxa bilər. Ermənistanın siyasi tarixində parlamentə hücum edib, spiker Karen Dəmirçiyanı qətlə yetirmək faktı var. Ermənistanda demokratiya mədəniyyəti yoxdur, təzyiq mədəniyyəti var. Hələ Türkiyə kimi bir ölkədən söhbət gedərsə, bu siyasi təzyiqlər daha fərqli şəkildə ortaya çıxa bilər". 1997-ci ilin mayında yaradılmış Türk-Erməni Biznes Şurasının təmsilçisi Noyan Soyaka görə, 2020-ci ilin sentyabr ayında baş verən müharibə, Azərbaycan torpaqlarının işğaldan azad edilməsi və daha sonra Rusiyanın vasitəçiliyilə əldə olunan atəşkəs razılaşması ilə Qarabağ problemi xeyli dərəcədə aradan qalxıb: "Bu da Türkiyə-Ermənistan əlaqələrinin normallaşması önündə artıq bir əngəlin qalmadığı kimi şərh oluna bilər". O bildirib ki, mövcud şərtlər Cənubi Qafqaz regionunda sülh, sabitlik və firavanlığa nail olmaq üçün çox ruhlandırıcıdır: "Bu prosesdən gözləntimiz, təbii ki, diplomatik münasibətlərin və qarşılıqlı normal qonşuluq münasibətlərinin qurulması, dünyada çox az nümunə olan qapalı sərhədlərin açılmasıdır. Bu təşəbbüs regionda sülh və əməkdaşlığa yol açan bir addım ola biləcək".
Türkiyənin hakim Ədalət və İnkişaf Partiyasının təmsilcisi Şamil Ayrım isə BBC radiosuna açıqlamasında qeyd edir ki, əslində, 6 aya sərhədlər açıla bilər: "İlk görüşləri dəyərləndirəndə, proses çox sürətli irəliləyir. Mənim təxminim, ilk 6 ay içərisində bəzi məsələlər dəqiqləşə, sərhədlər açıla, Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı mənzərə aydınlaşa, dəmir yolu və quru yolların marşrutları dəqiqləşdirilə bilər. Azərbaycan torpaqlarının Ermənistan işğalından azad olunması, öncəki normallaşma cəhdlərindən fərqli olaraq, bu dəfə prosesə Azərbaycanın da razı olmasına və regionda yeni balanslar formalaşdırılmasına imkan verib". Şamil Ayrım əvvəlki normallaşma cəhdləri ilə indikinin müqayisəsinin doğri olmadığına diqqət yönəldib: "Burada Rusiyanın, Türkiyənin üzərinə çox önəmli vəzifələr düşür. Azərbaycan, onsuz da, üzərinə düşən vəzifəni yerinə yetirir. Burada İranın mövqeyi çox önəmlidir. İran isə bu prosesə çox isti baxır".
Samirə SƏFƏROVA
