Türkiyə və Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşması istiqamətində atılan addımlar bütün dünya miqyasında təqdir edilir. Artıq Qərb ölkələri, eləcə də Rusiya Türkiyə ilə Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşmasını alqışlayır.
Məlumatlara görə, Türkiyə və Ermənistan arasında hava nəqliyyatı yanvar-fevral, quru sərhədi may-iyun aylarında açıla bilər. Arazdəyən-Culfa-Ordubad-Mehri-Horadiz dəmir yolunun tikintisinə yanvardan start verilməlidir. Tikinti Ermənistana 200 milyon dollara başa gələcək. Gələcəkdə Qars-Gümrü-Horadiz dəmir yolu Dağıstan vasitəsilə Moskvaya qədər uzanacaq. Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan bunlarla bağlı bildirir ki, Azərbaycanla razılaşmanı qiymətləndirməmək mümkün deyil: “Bu, mühüm razılıqdır və ümid edirəm ki, biz onu dəqiqliklə gerçəkləşdirəcəyik. Bu, bölgədə iqtisadi, siyasi, eləcə də təhlükəsizlik mühitini dəyişəcək vacib layihədir”. Onun sözlərinə görə, yaxın gələcəkdə diqqəti bu məsələnin həllinə yönəltmək lazımdır. Nikol Paşinyan deyib ki, Türkiyə ilə sərhədlər və kommunikasiyaların açılması razılığı əldə olunduğu təqdirdə Gümrü-Qars dəmir yolunun işə salınması da mümkündür. Türkiyədə İqtisadiyyat və Xarici Siyasət İnstitutunun araşdırmaçısı Oğul Tuna deyir ki, iki ölkə arasında sərhədlər açılarsa, ilk növbədə uzun illərdir blokada vəziyyətində olan Ermənistan iqtisadiyyatı üçün dirçəlmək imkanı yaranacaq: “Türkiyə ilə sərhədin açılması Ermənistanın Türkiyə üzərindən dünyaya açılması demək olacaq. Bu, Ermənistan iqtisadiyyatını canlandıracaq. İkincisi, Ermənistan vətəndaşları üçün səyahət azadlığı yaranacaq. Böyük ehtimalla, Türkiyəyə çoxlu sayda erməni miqrant axışacaq. Eyni zamanda Türkiyə də, yəqin ki, inşaat layihələri ilə, öz məhsullarını ora ixrac etməklə Ermənistan bazarına hakim olacaq. Onsuz da Türkiyə malları Ermənistan bazarına daxil olurdu, amma indi boykotsuz, dövlətin müdaxiləsi olmadan bunu edə biləcək”. Oğul Tuna Türkiyə, Azərbaycan və Ermənistanın münasibətlərinin yaxşılaşmasının daha böyük geopolitik layihələr üçün də önəmli olduğunu düşünür. Onun sözlərinə görə, Çin də maraqlıdır ki, Orta Asiya Qafqazla birləşsin, Çinin Asiya, Afrika və Avropanı birləşdirməyi hədəfləyən qlobal “Bir Kəmər, Bir Yol” layihəsi üçün yeni imkanlar yaransın. Şərhçinin fikrincə, böyük dövlətlərdən Britaniya da maraqlıdır ki, regionda sabitlik olsun. Ermənistanda siyasi şərhçi Riçard Kiraqosyan isə bildirir ki, iki ölkə arasında normal münasibət uzun zamandan bəri yoxdur və açılım həm Türkiyə, həm də Ermənistan üçün mühüm yenilik olacaq: “Burda real plan heç də sərhədlərin açılması deyil, sərhəd keçid məntəqələrini açmaqdır. Bir keçid məntəqəsi yük maşınları və ticarət, digəri isə insanların gediş-gəlişi və turizm üçün açılmalıdır. Başqa bir plan da Naxçıvan üzərindən dəmir yollarının açılması və Qarsdan Gümrüyə keçidin təmin olunmasıdır. Burda iki məqama diqqət yetirmək lazımdır. Birincisi odur ki, Ermənistanda dominant olan Rusiya iqtisadiyyatıdır. Bu o deməkdir ki, Rusiya da açılımdan faydalanacaq. İkincisi isə, Ermənistan dəmir yolları da Rusiyaya məxsusdur və regionda açılan yollar da Rusiyanın idarə etdiyi layihələrdir”. Ekspert qeyd edir ki, indiyə qədər Ermənistan Gürcüstan üzərindən ticarət edirdi və yolların açılması ilə Gürcüstanın önəmi azalır, Ermənistan isə daha ucuz tariflər təklif edən tranzit ölkəyə çevrilir. Bununla belə, onun fikrincə, bu o demək deyil ki, Ermənistan və Türkiyə barışır, bu, sadəcə münasibətlərin normallaşdırılmasıdır. O qeyd edir ki, bu mərhələlərin həyata keçməsi üçün indi əsas məsələ Azərbaycan və Ermənistanın yarımçıq qalan məsələlərlə bağlı razılığa gəlməsidir. Digər erməni politoloq Suren Sarkisyanın da məsələyə münasibəti maraqlıdır: “Hər kəs anlayır ki, Ermənistan öz tarixində ilk dəfə olaraq Türkiyənin bütün ilkin şərtlərini qəbul edib”. Ekspert Türkiyə və Ermənistanı barışdırmaq üçün ABŞ-ın da fəallaşdığını bildirib: “1992-ci il yanvarın 6-dan Ermənistan-Türkiyə münasibətlərinin normallaşdırılması ABŞ-ın xarici siyasətində prioritet məsələdir. Bütün mərhələlərdə belə bir fürsət olanda Vaşinqton Ermənistan-Türkiyə prosesini dəstəkləyib. İndi Amerika siyasətinin intensivləşməsi də bununla bağlıdır. İndi hamımız Türkiyə və Azərbaycanla barışmağa razı olacağıq”. Sarkisyan Ermənistan rəhbərliyinin bunun üçün Qarabağa olan qondarma iddiasından da əl çəkdiyini bəyan edib.
Bakı Politoloqlar Klubunun sədri Zaur Məmmədov isə bu fonda bildirir ki, bugünkü proseslərdə Azərbaycan bir sıra hədəflərinə çatır: “Ən başlıcası Qarabağdır. Bakı Qarabağ məsələsinin Ermənistandan uzaqlaşmasını bacardı. Artıq erməni rəsmilərinin "status" ifadələri tamam başqa məna kəsb edir. Qarabağdakı ermənilər Azərbaycanın daxili işidir və müstəqillik və ya Ermənistana birləşmək bəyanatları artıq cəhənnəmə göndərilib. Azərbaycan Rusiyanın nəqliyyat-kommunikasiya və demarkasiya-delimitasiya proseslərinə razılıq verməsinə müvəffəq oldu. Ermənistanla demarkasiya-delimitasiya Bakı üçün çox önəmlidir. Qarabağa ərazi iddiası olan Ermənistan Xankəndi mövzusundan kənarlaşdırıldı. Artıq Qarabağdakı ermənilər Azərbaycan və Ermənistan arasında yox, Azərbaycan və Rusiya arasında mövzuya çevriləcək. Rusiyanın Qarabağa heç bir tarixi və hüquqi bağlılığının olmamasını nəzərə alsaq, bir müddət sonra sülhməramlıların çıxarılması ilə bağlı istəyimiz zamanı mövqelərimiz güclənəcək. Qərbi Zəngəzur türk şirkətlərinin əlinə keçir. Cənubdakı soydaşlarımız da bölgəyə axın edir. Nəticədə tarixi torpaqlarımızda demoqrafik say baxımından tarixi ədaləti bərpa edirik. İlkin mərhələdə Ermənistanın Qarabağdan imtina etməsinə müvəffəq oluruq, sonra isə Qərb-Rusiya geosiyasi mübarizəsi fonunda Xankəndiyə daxil oluruq”.
Nahid SALAYEV
