“Azərbaycanla razılaşmanı qiymətləndirməmək mümkün deyil. Bu mühüm razılıqdır və ümid edirəm ki, biz onu dəqiqliklə gerçəkləşdirəcəyik. Bu, bölgədə iqtisadi, siyasi, eləcə də təhlükəsizlik mühitini dəyişəcək vacib layihədir”. Bu fikirləri Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan hökumətin iclasında Arazdəyən-Culfa-Ordubad-Mehri-Horadiz dəmir yolu layihəsindən danışarkən bildirib.
Onun sözlərinə görə, yaxın gələcəkdə diqqəti bu məsələnin həllinə yönəltmək lazımdır. Paşinyan Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə həmçinin ikitərəfli gündəlikdəki məsələlər üzrə təmasların davam etdirilməsi barədə razılıq əldə olunduğunu da vurğulayıb: “Türkiyə ilə sərhədlər və kommunikasiyaların açılması razılığı əldə olunduğu təqdirdə Gümrü-Qars dəmir yolunun işə salınması da mümkündür”. Beləliklə, Ermənistan və Türkiyə arasında da münasibətlərdə mühüm mərhələ başlanır. “Habertürk” qəzeti yazır ki, Türkiyə və Ermənistan ikitərəfli münasibətlər qurmaq üçün ilk addımları gələn il yanvarın 20-nə qədər atacaqlar. Bildirilir ki, Ankarada Ermənistanla münasibətlərin qurulması məsələləri ilə məşğul olacaq işçi qrupun 2022-ci il yanvarın 20-nə qədər formalaşacağı gözlənilir. Artıq Türkiyə Ermənistanla munasibətlərin normallaşdırılması prosesində xüsusi təmsilçisinin adını açıqlayıb. Türkiyənin ABŞ-dakı keçmiş səfiri Serdar Kılıç ölkənin Ermənistanla münasibətlərin normallaşdırılması üzrə xüsusi nümayəndəsi vəzifəsinə təyin edilib. “Habertürk” qəzetinin yazarı Çetiner Çetin bildirir ki, onun Irəvanda söhbətləşdiyi rəsmilər baş nazir Nikol Paşinyanın hökumətinin Türkiyə ilə heç bir ilkin şərt irəli sürmədən münasibətləri inkişaf etdirmək istədiyini deyirlər. Məlumata görə, 2022-ci il yanvarın 15-dən başlayaraq işçi qrup və katiblik formalaşacaq, bu katiblik birbaşa Paşinyanla işləyəcək: “İrəvan yanvarın 20-dən etibarən irəli getməyi istəyir. Mənim müşahidələrimə görə, Ankara da bu məsələyə müsbət yanaşır. İndi hər şey yolunda getsə, ilk növbədə çarter reysləri başlayacaq. Başqa sözlə, Ermənistan gələn ilin martından etibarən təmiz hava udacaq. Azərbaycan-Türkiyə-Naxçıvan dəhlizinin açılması da danışıqlar masasının əsas gündəmini təşkil edir. Ankara bu dəhlizin təxminən may-iyun aylarında açılmasını istəyir. Üçüncü mərhələ isə iqtisadi münasibətlərdir. Bu məsələdə hadisələrin iyul ayından başlayaraq inkişaf edəcəyi gözlənilir”.
Baş verənlərlə bağlı “aljazeera.com” saytı "Türkiyə ilə Ermənistan arasında soyuq münasibətlər əriyirmi?" başlıqlı məqaləsində yazır ki, qarşılıqlı əlaqələrdə bütün problemlərə baxmayaraq, iki ölkənin yaxınlaşması üçün müəyyən zəmin yaranıb: “Ermənistanın iqtisadi təcridi aradan qaldırmağa çalışdığı və Türkiyənin regional iqtisadi güc kimi zəifləməsinə qarşı mübarizə apardığı bir vaxtda "köhnə düşmənçiliyin" əriməsi üçün stimullar yaranıb. Bu, 1993-cü ildən bəri diplomatik əlaqələri kəsilən ölkələr arasında ilk yaxınlaşma cəhdi deyil. 2009-cu ildə Sürixdə görüşən Türkiyə və Ermənistan xarici işlər nazirləri hətta diplomatik əlaqələrin qurulması haqqında protokollara da imza atdılar. Lakin əlaqələrin normallaşması prosesini başa çatdırmaq mümkün olmadı. İndi bu proses üçün müəyyən siyasi mühitin yaranması barədə kövrək əlamətlər nəzərə çarpır. Belə ki, uzun müddət ərzində Azərbaycanı dəstəkləyən Türkiyənin Ermənistana dair siyasəti məhdud olub. Lakin İkinci Qarabağ müharibəsinə son qoyan üçtərəfli razılaşma bu vəziyyəti dəyişib. 1990-cı illərin əvvəllərində münasibətlərə ən böyük maneələrdən biri Dağlıq Qarabağ münaqişəsi və Azərbaycanın Ankara ilə İrəvan arasında hər hansı yaxınlaşmaya sərt müqaviməti idi. Ermənistanın məğlubiyyətindən sonra status-kvo dəyişib, Azərbaycan artıq etiraz etmir. Türkiyə Tətbiqi Araşdırmalar Mərkəzinin elmi işçisi Darya İsaçenko da məsələyə bu prizmadan yanaşır. D.İsaçenko hesab edir ki, İrəvanın münasibətləri normallaşdırmağa hazır olması ilə bağlı açıqlamaları onun başqa çarəsi qalmadığının təzahürü ola bilər.
Nikol Paşinyan isə qonşularla düşmənçiliyin aradan qaldırılmasının Ermənistan hökumətin 5 illik proqramında da qeyd olunduğunu deyib: "Qonşu ölkələrlə münasibətləri dərinləşdirmək və ya normallaşdırmaq hökumətin xarici siyasətinin vacib istiqamətlərindən birinə çevriləcək. Artan düşmənçilik bölgənin sabitliyi və təhlükəsizliyi üçün təhdid yaradır. Düşmənçiliyə qalib gəlmək regional xarici siyasətin əsasını təşkil edə bilər". İrəvandakı Regional Araşdırmalar Mərkəzinin direktoru Riçard Kirakosyan isə deyir ki, indiyə kimi üzdə olanlar yalnız pozitiv ifadələrin mübadiləsidir: "Yerlərdə gördüyümüz yeganə şey odur ki, Ermənistan Türk Hava Yollarına birbaşa Ermənistan üzərindən Bakıya uçmağa icazə verib. Bu, Türkiyə hava məkanının Ermənistan uçuşları üçün bağlı qalması baxımından əhəmiyyətli bir hərəkətdir". O, sərhədlərin bir neçə ilə açılacağını gözlədiyini deyir. Mediada belə bir fikrə də rast gəlmək olar ki, Ermənistanın Türkiyə ilə yaxınlaşmaq cəhdi İrəvanın Ankara üzərindən Qərbə çıxış tapmaq istəyilə izah olunur. Politoloq Binyamin Matevosyan bu xüsusda bildirir: "Paradoksdur, amma Paşinyan və onun komandası Türkiyəni Avropaya açılan pəncərə kimi görür. Məhz buna görə, müharibədən dərhal sonra Paşinyanın komandasının aparıcı simaları Türkiyə ilə əməkdaşlığın qurulması və "qalib tərəflə dialoqun" zərurəti barədə danışırdılar". O, Ermənistan-Türkiyə barışmasının Moskva üçün yüksək siyasi risqləri olduğunu da qeyd edir: "İrəvanın Azərbaycan və Türkiyə ilə münasibətləri nizamlanarsa, Rusiya ordusunun Qarabağda və Ermənistanda olması üçün heç bir rəsmi əsas qalmayacaq. Nəticə olaraq, nə 102-ci baza, nə də sülhməramlılar lazımdır". Lakin belə görünür ki, son Qarabağ müharibəsindən sonra Ermənistan cəmiyyətində Türkiyə və Azərbaycanla əməkdaşlıq olduqca həssas bir mövzu olaraq qalır. Bir çox siyasi bəyanatlarda Ermənistanla Türkiyənin mümkün yaxınlaşması "milli dəyərlərə" xəyanət kimi qəbul olunur. Digər tərəfdən, bu addımın uzunmüddətli sülhə yol açacağı da qeyd olunur”.
Ermənistan parlamentinin “Hayastan” fraksiyasının katibi Artsvik Minasyan isə qeyd edir: “Olduqca aydındır ki, Türkiyə və Azərbaycan bu gün zəifləmiş Ermənistandan və onların maraqlarına xidmət edən hakimiyyətdən hər şeyi qoparmaq istəyir”. Onun sözlərinə görə, bu təhlükəli tendensiya sonda Ermənistan dövlətçiliyinin tam məhvinə aparacaq. Minasyan Ermənistan-Türkiyə münasibətlərinin normallaşdırılmasına toxunaraq deyib: “Aydındır ki, bu bizim milli məqsədlərimizə xidmət etməyəcək”. Erməni deputat vurğulayıb ki, Ermənistan razılaşmaqla Türkiyənin Qarabağ məsələsinin bağlanması ilə bağlı ilkin şərtini qəbul edir.
Tahir TAĞIYEV
