Məlum olduğu kimi, ötən həftə Moskva şəhərində Azərbaycan, Türkiyə, İran, Ermənistan və Rusiyanın iştirakı ilə “3+3” formatında keçilən regional platformanın ilk toplantısı baş tutub. Düzdür, formatın adı “3+3” olsa da, Gürcüstan burada iştirak etməyib. Lakin perspektivdə Gürcüstanın da burada iştirakı nəzərdə tutulur. Belə ki, toplantı zamanı beş ölkənin nümayəndələri Gürcüstanın platformaya qoşulmasında maraqlı olduqlarını bildirib.
İclasda çoxşaxəli regional əməkdaşlığın inkişaf perspektivləri müzakirə edilib. Regional platformanın işini onun bütün iştirakçılarının maraqlarına cavab verən praktiki məsələlərə yönəltmək razılaşdırılıb. Bunlara etimadın artırılması, ticarət-iqtisadi, nəqliyyat, mədəni və humanitar sahələrdə qarşılıqlı fəaliyyət, ümumi təhdidlərə qarşı mübarizə tədbirləri daxildir. Məsələ ilə bağlı xarici işlər naziri Ceyhun Bayramov xatırladır ki, Azərbaycan və Türkiyə prezidentləri “3+3” formatının təşəbbüskarı olublar: “Moskvada bu təşəbbüsün reallaşdırılması ilə bağlı danışıqlar aparılıb. Ermənistanın da bu regional təşəbbüsə qatılmaqda tərəddüdləri var idi. Təzadlı, bir-birini istisna edən bəyanatlar verirdilər. Onlar da bu formata qatıldılar. İlk görüş üçün danışıqların nəticələrini müsbət qiymətləndirmək olar. Bütün tərəflər regionda sülh və əmin-amanlığın bərpa edilməsi, o cümlədən, nəqliyyat layihələrinin reallaşmasını müzakirəyə çıxarıblar". O vurğulayıb ki, növbəti belə görüşlərin rotasiya əsasında digər paytaxtlarda keçirilməsi ilə bağlı qərar qəbul edilib: "Xarici işlər nazirləri bu istiqamətdə koordinasiya rolunu həyata keçirəcəklər. Gələcəkdə daha yüksək səviyyəli görüşlərin keçirilməsi istisna edilmir". Görüşdə ölkəmizi təmsil edən xarici işlər nazirinin müavini Xələf Xələfov da qeyd edir ki, ki, məsləhətləşmələr mexanizminin fəaliyyətinin inkişafından asılı olaraq, daha yüksək səviyyədə görüş və müzakirələr təşkil oluna bilər: "Mexanizmin fəaliyyəti konsensus prinsipi əsasında aparılacaq. Görüşlərdə ümumi regional məsələlər, tərəflər üçün qarşılıqlı maraq doğuran, regional sabitliyə, rifaha töhfə verən təşəbbüs və layihələr müzakirə edilə bilər. Növbəti görüşün keçirilməsi diplomatik kanallar vasitəsi ilə razılaşdırılacaq". Ekspertlər bildirir ki, Cənubi Qafqaz ölkələri ilə yanaşı, dünyanın siyasi səhnəsində mühüm rol oynayan Türkiyə, İran və Rusiyanın bu platformada iştirakı “3+3”ün cəlbediciliyindən xəbər verir. Rəsmi Ankara, Tehran və Moskvanın yeni əməkdaşlıq formatı yaratması mümkün regional münaqişələrin qarşısının alınmasına, bölgədə davamlı sülhün yaradılmasına inamı artırır. Digər tərəfdən o da xüsusi qeyd edilməlidir ki, Qarabağ münaqişəsi bitdiyindən Cənubi Qafqaz regionunda, xüsusilə Azərbaycanla Ermənistan arasında etimad mühitinin yaranması zərurəti meydan çıxıb. Bunun üçün isə münaqişə edən tərəflərin bir platformada işləməsinə, vaxtaşırı təmasların baş tutmasına və sairə ehtiyac var. Ümumilikdə isə “3+3”, yaxud “3+2” formatının perspektivdə bu funksiyanı yerinə yetirməsi mümkündür.
Rus ekspert Yevgeni Mixaylov da məsələyə bu prizmadan nəzərə salaraq billdirir ki, “3+3” platforması tamhüquqlu təşkilata çevrilərsə, bu, Türkiyə ilə Ermənistan, eləcə də Azərbaycanla Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşmasına töhfə verəcək. Onun fikrincə, qarşıda vacib sual dayanır: İrəvan öz xüsusiliyi ilə bağlı minillik miflərdən yaxa qurtara, keçmişlə yaşamağa son qoya və bu günlə yaşaya biləcəkmi? Y.Mixaylov bildirib ki, platforma çərçivəsində əməkdaşlıq uğurla həyata keçiriləcəyi təqdirdə Cənubi Qafqaz regionunun Avrasiyanın əsas nəqliyyat mərkəzlərindən birinə çevrilməsi üçün hər cür şans var: “Bunun üçün bütün ilkin şərtlər var. Üstəlik, Azərbaycanın geri qaytarılan əraziləri fəal şəkildə bərpa etməsi də regionun güclənməsinə xidmət edir. Zəngəzur dəhlizinin gələcək açılışı isə əslində ölkələr arasında güclü nəqliyyat axınının açılması deməkdir ki, bu da təkcə platforma iştirakçılarının deyil, həm də digər əsas beynəlxalq oyunçuların iqtisadiyyatlarının güclənməsinə gətirib çıxaracaq”. Ekspert söyləyib ki, platforma işləsə, o zaman iqtisadi və digər əlaqələrin gələcək inkişafı artan sürətlə davam edəcək: “Qeyd etmək istərdim ki, fikrimcə, “3+3” platformasının böyük gələcəyi var”. Digər rus ekspert İqor Korotçenko da vurğulayır ki, “3+3” formatı kommunikasiyaların bərpa edilməsi və vahid Cənubi Qafqaz iqtisadi məkanının yaradılması üçün real variantdır. Ekspert Gürcüstanın bu formatda keçirilən ilk iclasda iştirakdan imtina etməsinə baxmayaraq, Ermənistan üçün dinc və iqtisadi təşəbbüslərin alternativsizliyinin aydın olacağına ümid etdiyini bildirib: “Ekstraterritorial statusa malik olacaq Zəngəzur nəqliyyat dəhlizi layihəsini tezliklə işə salmaq lazımdır. Ən başlıcası region ölkələri arasında kommunikasiya və iqtisadi əlaqələrin bərpa edilməsidir ki, bu da ilk növbədə Ermənistanın üçtərəfli bəyanat çərçivəsində və Soçi sammitinin nəticələri üzrə üzərinə götürdüyü öhdəliklərə əməl etməsinə əsaslanan sülh prosesinə töhfə verəcək”. O deyib ki, Nikol Paşinyan və ətrafının Soçi görüşündə əldə olunmuş razılaşmaları tez və effektiv şəkildə həyata keçirmək arzusu yoxdur: “Bununla belə, rəsmi İrəvanın “3+3” formatının praktiki mexanizminə cəlb edilməsi Ermənistanın öhdəliklərini yerinə yetirməsinin 2022-ci ildə tam şəkildə həyata keçiriləcəyi ilə bağlı ehtiyatlı nikbinlik yaradır”.
Nahid SALAYEV
