Albaniya dövlətinin bütün irsinin şəriksiz varisi Azərbaycan dövləti və Azərbaycan xalqıdır. Çoxmillətli və çoxkonfesiyalı Azərbaycanda xristian alban mədəniyyətinin tükənməz irsi mövcuddur. Baxmayaraq ki, Qafqaza gəlmə olan ermənilər – haylar alban dini və mədəni irsinə əsassız iddialar irəli sürürlər. Bütün hallarda Albaniyanın irsi Azərbaycanın sərvətidir.
Məlum olduğu kimi, Alban Həvvari Kilsəsi I Nikolayın 11 mart 1836-cı il Fərmanına əsaslanan Rusiya Senatının 10 aprel 1836-cı il tarixli Əsasnaməsinə görə erməni-qriqorian kilsəsinin idarəçiliyinə daxil edilib. 1836-cı ildə Rusiya tərəfindən erməni qriqorian tabeliyinə verilərək Alban Həvvari Kilsəsinin fəaliyyəti tam dayandırılmışdı...
Əlbəttə, Azərbaycan dövləti bununla barışmadı və uzun illərdən sonra yenidən bu məsələyə qayıtdı və göstərdi ki, Alban Həvvari Kilsəsinin özəyi də, varisi də Azərbaycandır. 2003-cü ildə Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsi Alban Udi xristian icmasını qeydiyyata alır. Azərbaycanın maddi-mədəni irsi olan Alban kilsələrinin bərpası, mühafizəsi və dini ibadətlərin keçirilməsi istiqamətində dövlət tərəfindən işlər görülməyə başlanılır. 2003-cü ildə Qafqazın ən qədim kiləslərindən biri olan Şəki rayonundakı Kiş məbədi bərpa olunur, 2006-cı ildə isə Qəbələ rayonunun Nic qəsəbəsində yerləşən 3 xristian mədəbindən biri — Müqəddəs Yelisey adına Cotari Kilisəsi bərpa edilərək icmanın istifadəsinə verilir.
“İşğal olunmuş ərazilər azad edildikdən sonra alban xristian ziyarətgahları bərpa olunur”
AMEA-nın Hüquq və İnsan Haqları İnstitutunun baş elmi işçisi, "Qafqaz Tarixi Mərkəzi"nin direktoru Rizvan Hüseynov qeyd edir ki, Azərbaycan dövlətinin dəstəyi və yaxından iştirakı ilə Alban-udi icması Alban kiləsinin fəaliyyətini davam etdirir. “Azərbaycanda yerli alban-udi icmaları əsasında Alban Avtokefal Apostol Kilsəsinin dirçəldilməsi prosesi davam edir. 2003-cü ildə alban udi xristian icmasının Azərbaycan Respublikasında qeydiyyata alınması bu istiqamətdə ilk addım olub. 2010-cu ildə Oğuz şəhərinin Xristian udi icması qeydə alınıb. İşğal olunmuş ərazilər azad edildikdən sonra alban xristian ziyarətgahları bərpa olunur və məlumatlara görə, onların bir qismi Azərbaycanın xristian icmalarına veriləcək”.
R.Hüseynov “İrs History” jurnalında ingilis dilində işıq üzü görən "Christian heritage of Karabakh as ‘apple of discord': Overview of conflict history" (“Qarabağın xristian irsi “nifaq alması” kimi: münaqişə tarixinə baxış”) adlı məqaləsində bildirir ki, 44 günlük müharibədən sonra Cənubi Qafqazın həyatında yeni dövr başlayıb: “Azərbaycan 2020-ci ilin payızında 44 günlük müharibə nəticəsində öz ərazilərini erməni işğalından azad etdikdən sonra Cənubi Qafqazın tarixində yeni dövr başlayıb. Daim alovlanan Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin həlli üçün mühüm şans yaranıb... İşğal edilmiş ərazilərdə minlərlə dağıdılmış şəhər və kəndlər, qəbiristanlıqlar, məscidlər, kilsələr və digər tarix və memarlıq abidələri qalmışdır. Bu irsin, ilk növbədə dini və tarixi yerlərin bərpası sürətlə davam edir”.
Kiş kilsəsi ilk xristian kilsəsi, “xristian kilsələrinin anası” hesab olunur...
Alban – udi xristian dini icmasının bu gün Alban kilsəsinin ənənələrini geniş səviyyədə yaşatması, bütün dini ritualları həyata keçirməsi, eyni zamanda alban irsini araşdırması, alban yazısını öyrətməsi və təbliği onu bir daha sübut edir ki, bir irsin əsl sahibi Azərbaycandır. Qeyd edilənə görə, bu gün udi etnosuna mənsub olan insanların sayı dünyada 10.000-ə qədərdir ki, onların 6000-i Azərbaycan ərazisində, o cümlədən 4.400-ü kompakt şəkildə Qəbələ rayonunun Nic kəndində yaşayır.
Tarixçi və etnoqrafların yazdıqlarına görə, tarixən udilər bizim eradan əvvəl IV əsrdə türk qəbilələri ilə qohumluq əlaqəsində olaraq Qarabağda, Xəzərsahili torpaqlarda yaşamış və xristianlığa - xristian-yəhudi - Musa peyğəmbərin dininə ibadət etmiş və bu dini Qafqaz Albaniyasında yaymışlar. Bu gün tarixçilərin və dinşünasların dediklərinə əsasən, təmiretmə işləri tamamlanmış Kiş kilsəsi ilk xristian kilsəsi, "xristian kilsələrinin anası" hesab olunur. Alban –Udi icmasından bildirirlər ki, udi etnosu XIX əsrin birinci yarısında öz tarixinin ən dəhşətli anlarını, illərini yaşamalı olub. Bu da Çar Rusiyası tərəfindən Qarabağa köçürülən ermənilərin hiyləsinə düşən Rusiya çarının 1836-cı ildə fərman imzalayaraq Alban kilsəsini ləğv edib, Alban məbədlərini, kilsəyə aid olan bütün avadanlığı və sənədləri erməni qriqoryan kilsəsinə verməsidir. Tarixçilər yazır ki, beləliklə, bu etnos demək olar ki, məhvə məhkum olunur. Onlar ya qriqoryanlığı qəbul edib erməni olmalı, yaxud dinsiz, kimsəsiz "dərvişlərə" çevrilməli idilər. Lakin Udi etnosu misilsiz qəhrəmanlıq göstərib 160 ildən çox bir dövrdə öz dininə, adət-ənənələrinə, dilinə, tarixi vətəninə sadiq qalmış, erməniləşməmiş, əksinə 1836-cı ildə həyata keçirilən tarixi ədalətsizliyi həmişə aradan götürməyə çalışmışlar.
“Nəzəri cəhətdən çoxdan sübuta yetirilmiş tarixi faktlar...”
“Bu işdə onlara tarixən bir kökdən olan azəri bacı-qardaşları kömək etmiş, alimlər, arxeoloqlar nəhayət ki, udilərin haqlarını qoruyan cildlərlə kitablar yazmış, "yersiz gəldi, yerli qaç" prinsipinə öyrənmiş erməni alimlərinə sübut etmişlər ki, Azərbaycanın tarixi torpaqlarında yaşayan yəhudi, türk, udi qəbilələri kökcə çox yaxın olmuş, bir torpağın çörəyini yemişlər. Nəzəri cəhətdən çoxdan sübuta yetirilmiş tarixi faktlar Alban-udi xristian icmasının bərpası ilə artıq maddiləşmiş və ədalət, udilərin haqqı cüzi də olsa, qaytarılmışdır. Tədbir bir daha əyani şəkildə kimin gəlmə, kimin yerli olduğunu sübut etdi...” Bu udilər haqda məlumatda qeyd edilir.
İndi ordada bir məsələ var ki, o da Azərbaycanda Alban Kilsəsinin statusunun bərpası və alban irsinə aid nə varsa hamısını ermənilərin əlindən almaqdır. İnanırıq ki, bunlara da çox tez zamanda nail olunacaq. Çünki azad edilən abidələrimiz içində alban məbədləri də var və biz lap tezliklə bütün alban isrinə sahib ola biləcəyik.
İradə SARIYEVA Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyilə çap olunur.
