Ötən ilin payızında İkinci Qarabağ müharibəsindəki sarsıdıcı məğlubiyyətdən sonra bir vaxtlar azərbaycanlı qonşularını fəal şəkildə qovan Qarabağ erməniləri indi özləri qaçqın vəziyyətinə düşüb. BMT-nin (UNHCR) sifarişi ilə aparılmış 22 yanvar 2021-ci il tarixli araşdırmaya görə, "qaçqına bənzər vəziyyətdə” (refugee like situation) olan erməni ailələrinin 85%-dən çoxu indiki yaşayış yerlərini tərk etmək istəmir. Qalan 15%-ə gəldikdə isə, onlar ya Dağlıq Qarabağın böyük şəhərlərinə (Xankəndi, Xocavənd) qayıtmağı, ya da Ermənistanın böyük şəhərlərinə köçməyi planlaşdırırlar.
Araşdırmanın nəticələrinə görə, erməni qaçqınlarının 60%-i üçün əsas qida mənbəyi ərzaq məhsullarının birbaşa paylanmasıdır. Qaçqın erməni uşaqlarının təqribən 43%-i, həmçinin onları qəbul edən ailələrin 40%-i müharibədən sonra təhsil almaq imkanından məhrum olub.
Qaçqınların 73%-dən çoxu, eləcə də ev sahiblərinin 49 %-i münaqişənin qidalanma imkanlarını azaltdığını söyləyib. Qaçqın ailələrin təxminən 14%-i və ev sahibi ailələrin 11%-i həftədə ən azı bir dəfə ərzaq ala bilmir. Nəticədə onlar qida rasionlarını azaltmağa, pəhriz saxlamağa məcbur qalırlar.
Xatırladaq ki, Rusiya Federasiyası Müdafiə Nazirliyinin təqdim etdiyi rəsmi statistikaya görə, 2021-ci il noyabrın 10-da imzalanan üçtərəfli razılaşmadan sonra 60 mindən çox erməni bölgəyə qayıdıb. Mütəxəssislər bu rəqəmin real vəziyyəti əks etdirmədiyini bildirir.
Belə ki, bir çox ermənilər yalnız vacib əşyalarını götürmək və yenidən Ermənistana qayıtmaq üçün geri dönürlər. Bunu 20 yanvar 2021-ci ildə BMT-nin sifarişi ilə həyata keçirilmiş digər bir araşdırma da təsdiqləyir. Orada qeyd olunur ki, Ermənistan Miqrasiya Xidmətinin rəsmi məlumatlarına görə, Dağlıq Qarabağdan ölkəyə təxminən 91 min qaçqın gəlib. Müxtəlif hesablamalara görə, onlardan yalnız 20 mini Dağlıq Qarabağa qayıdıb. Sorğuda iştirak edənlərin təxminən 70%-i ən azı yaxın aylarda bölgəyə qayıtmağı düşünmədiyini qeyd edib.
Göründüyü kimi, BMT-nin sorğu nəticəsi ilə Rusiya Müdafiə Nazirliyinin Qarabağa qayıdan erməni qaçqınların sayı ilə bağlı açıqlamasında ciddi təzad nəzərə çarpır. Bu anlaşılmazlığı necə izah etmək olar?
Politoloq Elşən Mustafayev “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında bildirdi ki, keçirilən sorğu BMT üçün lazımdır: “Çünki əldə olunan atəşkəslə bağlı razılaşmanın şərtlərində belə məqam var ki, qaçqınların öz doğma yurdlarına yerləşdirilməsi BMT mandatı altında baş tutacaq. Bu baxımdan da BMT bəzi detalları aydınlaşdırmaq istəyir. Mən də razıyam ki, BMT-nin keçirdiyi sorğu ilə Rusiyanın açıqladığı rəqəmlər arasında kəskin ziddiyyət var. Rusiya Qarabağa qayıdan qaçqınların sayını şişirtməkdə maraqlı ola bilər. Bununla prosesin onun rəhbərliyi altında keçirildiyini təsdiqləmək istəyir. BMT-nin açıqladığı rəqəmlər inandırıcı sayıla bilər. Ermənilərin öz doğma yerlərinə qayıtmasına problem yaradan yenə Ermənistandır. Onlar hələ də Qarabağda olan separatçı rejimin qalıqlarını dəstəkləyir. Həmin separatçılar da açıq-aşkar revanşist bəyanatlar verir. Bunu görən qaçqınlar bölgədə müharibə risqinin tam bitmədiyini düşünür. Bu səbəbdən də öz yerlərinə qayıtmırlar. İnfrastrukturla bağlı onlarda ciddi problem yoxdur. Çünki onların yaşadığı yerlərdə infrastruktur mövcuddur. Yalnız bizim məcburi köçkünlərin qayıdacağı ərazilərdə daş-daş üstə qalmayıb. Bütün qaçqınların öz yerlərinə qayıtması lazımdır. Ermənilərə bu zəmanəti Azərbaycan hökuməti verə bilər. Bunun üçün onlar Azərbaycan vətəndaşları olaraq tam bizim qanunlara tabe olmalıdırlar. Ermənilər kompakt yaşadıqları ərazilərdə bizim dövlətin yurisdiksiyasını qəbul etməlidirlər”.
Məhəmmədəli QƏRİBLİ
