Azərbaycan əraziləri işğal altında olduğu illərdə Ermənistan tərəfindən Azərbaycana qarşı saysız-hesabsız mədəni irs cinayəti, talançılığı həyata keçirilib ki, onların bu cinayətlərinə dəstək göstərən qüvvələr olub.
Talançıları “ilhamlandıranlar” arasında kifayət qədər xarici mütəxəssis də olub ki, onlar qanunsuz arxeoloji qazıntılarda iştirak etməklə kifayətlənməyiblər, hətta qazıntılar zamanı əldə edilən materiallarla yanaşı, muzeylərdən, evlərdən, qalereyalardan qarət etdikləri eksponatların, sərvətlərin xarici bazarlara daşınaraq satılmasında yaxından iştirak ediblər. Bu insanlar mədəni irs qaçaqmalçılığında yaxından iştirak ediblər, Azərbaycanın maddi irs nümunələrinin beynəlxalq bazarlarda satılmasına vasitəçilik ediblər, bu eksponatlar onlar vasitəsilə xarici auksionlarda müxtəlif kolleksiyaçılara, muzeylərə satılıb.
Bu gün o insanların müəyyənləşdirilərək üzə çıxarılmasına, beynəlxalq aləm tərəfindən ifşa edilməsinə və onların xarici auksionlarda satışa çıxardıqları Azərbaycanın maddi-mədəni irsinin siyahısını tərtib etmək, onları ölkəmizə qaytarmaq istiqamətində işlər görülməsinə ciddi ehtiyac var.
“Qanunsuz olaraq satışa çıxarılan eksponatlar arasında Laçın rayonunun Tarix və Diyarşünaslıq Muzeyindən oğurlanaraq aparılmış gümüş əl çantası da olub”
Mədəni irs üzrə tədqiqatçı-ekspert, Beynəlxalq Memarlar Akademiyasının Moskva şöbəsinin professoru, Azərbaycan Memarlar İttifaqının İdarə Heyətinin üzvü Faiq İsmayılov “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, ermənilər və onların havadarları işğal dövründə Azərbaycan muzeylərindən, qalereyalarından, vətəndaşlarımızın mənzillərindən və sair qarət etdikləri sərvətlərin xeyli hissəsini daşıyaraq xarici bazarlarda satışa çıxarıblar. Bunun böyük cinayət olduğunu və ermənilərə dəstək olan, vasitəçilik edən şəxslərin də bu cinayət məsuliyyətini bölüşdüklərini deyən F.İsmayılovun sözlərinə görə, xaricə daşınan eksponatlarımız, onların satışa çıxarıldığı auksionlar və sair haqqında erməni mediasında kifayət qədər məlumat gedib. “Azərbaycanın bir vaxtlar işğal altında olan ərazilərində Ermənistan tərəfindən aparılan qanunsuz qazıntılar, bu qazıntılardan əldə olunan materiallar və sair barədə erməni mediasından kifayət qədər məlumat əldə etmək olar ki, orada hansı ölkələrin mütəxəssisləri gəlib iştirak ediblər. Bu qanunsuz işlərdə ABŞ, İngiltərə, Fransa, Rusiya və digər ölkələrin mütəxəssisləri iştirak ediblər. Onlar barədə 1995-ci ildən 2019-cu ilə qədər erməni mətbuatında geniş məlumat verilib, bu qanunsuz qazıntıların görüntülərini belə şərh ediblər. O ki, qaldı daşınan irs nümunələrimizin ermənilər tərəfindən qarət edilərək aparılmasına, onlar bu cinayəti həyata keçirməyə 1990-cı ildən sonra başlayıblar, bunu əsasən də 1992-ci ildən başlayaraq daha geniş miqyasda ediblər. Ermənilər kütləvi şəkildə Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərindəki tarix-diyarşünaslıq və xatirə muzeylərini qarət edərək, buradakı bütün qiymətli eksponatları götürüb apardılar. Onlar bununla kifayətlənməyib, öz yurdlarından didərgin düşən azərbaycanlıların evlərində qalan və ata-baba, nənə yadigarı olan qiymətli əşyaları da oğurlayaraq daşıdılar. Bunlar da üst-üstə təxminən 150 min eksponat deməkdir ki, bunları da ermənilər qarət edib apardılar. Bu cinayətlərdə ermənilər tək-tək, yaxud bir təşkilat olaraq iştirak etməyiblər Azərbaycana aid olan eksponatlar, maddi-mədəni irs nümunələri müxtəlif insanların və təşkilatların əlinə düşmüşdü. Bu eksponatların bir qismi hazırda Ermənistanda saxlanır, qanunsuz olaraq sərgilənir və sair. Ermənistanda saxlanan xalçalarımızın, zinət əşyalarımızın bir qismi xarici ölkə rəhbərlərinə hədiyyə kimi təqdim edilib, bir qismi isə xarici ölkələrin bazarlarında, auksionlarında satılıb. Bizim irs nümunələrimiz İngiltərənin, ABŞ-ın, Fransanın, Almaniyanın, Rusiyanın “qara bazar”larında müxtəlif xarici vasitəçilərin iştirakı ilə “erməni maddi irsinin nümunələri” kimi satışa çıxarılıb, hətta müxtəlif auksionlarda baha qiymətə satılıb. Bu barədə mən dəfələrlə əlimdə olan faktları mediaya təqdim etmişəm və bu barədə yazmışam. Belə qarətçilərdən biri də Hamlet Petrosyandır ki, o, Ermənistan Milli Elmlər Akademiyasının Arxeologiya və etnoqrafiya institutunun əməkdaşıdır, bizim vaxtilə işğalda olan ərazilərimizdə aparılan bütün qanunsuz qazıntılara bu adam rəhbərlik edib. O, birmənalı olaraq, bu cinayətə xarici ölkə mütəxəssislərini də cəlb edib və əldə edilən zinət əşyaları, məişət əşyaları və sair məmulatların İrəvana, oradan da üçüncü ölkəyə daşınmasında iştirak edib. Yəni Petrosyan cinayətkardır, bizim mədəni irsimizin qarət olunmasında, mədəniyyətimizin soyqırıma uğradılmasında çox böyük “əməyi” olan şəxsdir ki, bu gün o, beynəlxalq məhkəmə qarşısında ittiham edilməli, iştirak etdiyi bütün cinayətlərə görə cavab verməlidir”.
F.İsmayılov onu da əlavə etdi ki, Ermənistanın Azərbaycan ərazisindən qarət etdiyi, taladığı nümunələrə öz “mülkiyyət hüququ”nu tətbiq etməsinin özü ayrıca bir cinayət faktıdır. İşğal dövründə Ermənistanın Azərbaycan ərazilərindən qarət etdiyi tarixi, mədəni irs nümunələrini Avropa və digər ölkələrdə satışa çıxardığının danılmaz fakt olduğunu deyən F.İsmayılov qeyd etdi ki, bu nümunələr arasında qiymətli eksponatlar kifayət qədər olub: “Ermənilərin oğurlayaraq xarici bazarlarda satdığı eksponatlarımızın sayı çox olub. Qanunsuz olaraq satışa çıxarılan eksponatlar arasında Laçın rayonunun Tarix və Diyarşünaslıq Muzeyindən oğurlanaraq aparılmış gümüş əl çantası da olub. Belə ki, ermənilər tərəfindən 1992-ci ildə Laçın rayonunun Tarix və Diyarşünaslıq Muzeyindən oğurlanan gümüş əl çantasının Londondakı "Sotheby Chr ("39") s" auksionunda 80.000 ABŞ dollarına satıldığı məlumdur. 1992-2016-cı illər ərzində ABŞ, Almaniya, Fransa, İngiltərə, Səudiyyə Ərəbistanı və digər ölkələrdə erməni brendi adı altında Azərbaycandan qarət edilib aparılan xalçalar satışa çıxarılmışdı. Bütün bunların hamısı erməniləri və onların havadarlarının ifşa edilməsi üçün kifayət qədər əsas verir. Mən bir neçə faktı söylədim, amma belə faktlar kifayət qədərdir. Xarici auksionlarda, “qara bazar”larda satılan maddi-mədəni irs nümunələrimizi geri qaytarmaq üçün mühüm işlər görməliyik” - deyə F.İsmayılov qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
