Türkiyənin cənub-şərqində, münbit Harran düzənliyinin dərinliklərində yerləşən qədim Taş Tepeler kompleksi son illərin ən mühüm arxeoloji tapıntılarına ev sahibliyi edir.
Şanlıurfada 12 Neolit dövrü abidəsini bir araya gətirən Taş Tepeler layihəsi fəaliyyətinin beşinci ilinə qədəm qoyaraq, 12 min il əvvəlin həyatına işıq salan 30 yeni və olduqca qeyri-adi kəşfi ictimaiyyətə təqdim edib.
Bu il Karahantepe Ziyarətçi Mərkəzində keçirilən yubiley tədbirində ən çox diqqət çəkən tapıntılardan biri Sayburç ərazisində aşkarlanmış insan heykəlidir. Heykəldə ağzı tikilmiş halda təsvir edilən mərhum fiqur qədim dəfn ayinləri və simvolik inanclar barədə təsirli ipucları verir. Layihənin əsas mərkəzi sayılan və UNESCO Dünya İrs Siyahısına daxil edilən Göbeklitepeden divarın içərisinə votiv təqdim kimi yerləşdirilmiş insan təsviri təqdim olunub. Bu tapıntı Neolit dövrü heykəltəraşlığının incə estetikasını bir daha ortaya qoyur.
Sefertepe ərazisində aşkarlanan tapıntılar da diqqəti cəlb edib. Burada biri yüksək relyef, digəri isə aşağı relyef texnikası ilə işlənmiş iki insan üzü təsvir olunub. Üslub fərqliliyi bu relyefləri Taş Tepelerdə indiyədək rast gəlinmiş nümunələrdən kəskin şəkildə ayırır. Ən maraqlı kəşflərdən biri isə qara serpentin daşından hazırlanmış, hər iki üzündə emosional insan sifətləri oyulmuş ikiüzlü muncuqdur. Muncuğun mərkəzindən simmetrik şəkildə deşilmiş bu nadir nümunə Neolit dövrü ustalarının yüksək sənətkarlıq qabiliyyətini nümayiş etdirir.
“Bu yaşayış məskənləri dünya tarixinə tamamilə yeni bir baxış gətirib,” — bunu layihənin ildönümü tədbirində çıxış edən Türkiyənin mədəniyyət və turizm naziri Mehmet Nuri Ersoy bildirib.
Təxminən 12 min il əvvəl Anadolu ərazisində müxtəlif ölçülü, sıx məskunlaşmış yaşayış yerləri mövcud olub, bu da tarixçilərin indiyədək mümkün hesab etdiyindən daha mürəkkəb sosial strukturların formalaşdığını göstərir.
Nazir Ersoy Taş Tepeleri “dünyanın Neolit paytaxtı”na çevriləcək bir mərkəz kimi görür. Bu iddia son illərdə ard-arda üzə çıxan kəşflərlə tam əsaslandırılır. Tapıntılar bəşəriyyətin köçəri ovçu-yığıcı həyat tərzindən məskunlaşmış cəmiyyətə keçidinə dair ənənəvi elmi təsəvvürləri yenidən qiymətləndirməyə vadar edir.
Göbeklitepe nə qədər diqqət çəkirsə, Karahantepe də bir o qədər mürəkkəb elmi suallar doğurur. Sayburç, Sefertepe, Harbetsuvan, Çakmaktepe, Yenimahalle, Söğüt Tarlası, Mendiktepe, Yoğunburç, Gürcütepe və Ayanlar Höyük Neolit dövrünün ən az anlaşılmış mərhələlərinin yenidən yazılmasını zəruri edən möhtəşəm bir mənzərə yaradır.
Taş Tepeler Layihəsi 12 müxtəlif ərazidə paralel şəkildə çalışan 219 tədqiqatçını, 15 türk və 21 xarici olmaqla 36 akademik qurumu bir araya gətirən genişmiqyaslı beynəlxalq əməkdaşlıq modelidir. Bu koordinasiya qədim məskənlərin bir-biri ilə əlaqəsini dərindən anlamağa imkan yaradır.
Qoruma işləri və infrastruktur da genişlənir. Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin “Gələcək Nəsillərə İrs” proqramı çərçivəsində Göbeklitepedə Aslanlı Struktur və C Strukturunun bərpası tamamlanıb. Karahantepedə AD Strukturunda, Sayburçda isə yaşayış binasında memarlıq bərpa işləri davam edir.
Göbeklitepedə yeni ziyarətçi mərkəzi, Karahantepedə isə tədqiqat mərkəzi və qazıntı evi ilə elmi kompleksin inşası yekunlaşmaq üzrədir. Bu tədqiqat mərkəzi Taş Tepeler layihəsində aparılan bütün arxeometrik analizlərin vahid şəkildə həyata keçirilməsini təmin edəcək.
Layihə altıncı ilinə daxil olduqca, hər bir artefakt və sənədləşdirilən struktur bu ərazilərdə piramidalardan, Stounhencdən və yazılı tarixdən minilliklər əvvəl mövcud olmuş mürəkkəb və inkişaf etmiş cəmiyyətləri üzə çıxarır. Taş Tepeler məskənləri insan yaradıcılığının ən qədim izlərini qoruyub saxlayan nadir abidələrdir.
Türkiyə Taş Tepeler bölgəsini və tapıntıları dünya auditoriyasına tanıtmaq üçün beynəlxalq sərgi proqramını genişləndirir.
Bu beynəlxalq təşəbbüslər Taş Tepelerin arxeoloji mirasını qlobal səviyyədə tanıdaraq, bölgənin minilliklər əvvəlki insan hekayəsini dünya ilə bölüşməyi hədəfləyir.
SAMİRƏ
