Rizvan Hüseynov: “Orda həqiqətən də Azərbaycan dövlətlərinə aid çox mühüm sənədlər, yazışmalar, əlyazmalar, kitablar, dövlət sənədləri toplanıb”
Heydər Əliyev Fondu, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası (AMEA) ilə Vatikan Apostol Kitabxanası və Apostol Arxivi arasında anlaşma memorandumu imzalanıb. Sənədin məqsədi elm və tədqiqat sahəsində birbaşa əməkdaşlıq və təcrübə mübadiləsini dəstəkləmək, həmçinin Vatikan arxivlərində Azərbaycan tarixi ilə bağlı sənədlərin araşdırılması, qorunması və rəqəmsallaşdırılmasını təmin etməkdir.
1475-ci ildə təsis edilən Vatikan Apostol Kitabxanası dünyanın ən qədim və nüfuzlu elmi mərkəzlərindən biri hesab olunur. Zəngin fonduna nadir əlyazmalar, inkunabullar, qədim xəritələr və müxtəlif dillərdə dəyərli nəşrlər daxil olan bu kitabxana yalnız ixtisaslaşmış tədqiqatçılar üçün açıqdır. Vatikan Apostol Arxivi isə 1612-ci ildə Papa V Pavelin fərmanı ilə kitabxanadan ayrılaraq müstəqil qurum kimi formalaşıb. Burada Müqəddəs Taxt-Tacın əsrlər boyu apardığı diplomatik yazışmalar, papaların fərmanları, inzibati qeydiyyatlar və digər rəsmi sənədlər qorunur. Arxiv bu gün dünya üzrə ən mühüm və tədqiqatçılar üçün qiymətli olan tarixi mənbələrdən biri kimi tanınır.
Apostol Kitabxanasında Azərbaycana aid nələr var?
Bilirik ki, Vatikanda Azərbaycan aid xeyli sayda tarix, ədəbiyyat, mədəniyyət incilərimiz var. Düzdür, onların əslini götürüb Azərbaycana gətirmək mümkün deyil, ən azından surətlərinin əldə edilməsi mümkündür? Bu əməkdaşlıq onların axtarış prosesinə nə qədər müsbət təsir edə bilər? Bu axtarış bizi prosesə nə qədər yaxınlaşdıra bilər?
Bilirik ki, “Kitabi Dədə Qorqud”un Vatikan nüsxəsi mövcuddur. Bundan başqa, orda bizə aid xeyli əlyazmanın olduğu məlumdur. Görək orda bizə aid nə var?
Məlumata görə, kitabxananın tərkib hissəsi olan Vatikan Məxfi Arxivi XVII əsrin əvvəllərində kitabxanadan ayrılaraq, müstəqil bir qurum kimi fəaliyyət göstərməyə başlayıb. Arxivdə 150 min nüsxə mövcuddur. 2012-ci ildə Vatikanın Məxfi Arxivində saxlanılan Azərbaycana aid sənədlərin surəti ölkəmizə təqdim olunub. Respublikamıza gətirilən sənədlər Elxanilər, Atabəylər, Ağqoyunlu, Qaraqoyunlu, Səfəvilər və Qacarlar dövlətlərinin hökmdarlarının Roma papalarına yazdıqları və onlara göndərilmiş cavab məktublarından, müxtəlif missionerlərin Azərbaycandakı siyasi cərəyanlarla bağlı gizli hesabatlarından ibarətdir. Bir neçə il bundan əvvəlki məlumatda qeyd edilirdi ki, ümumilikdə, Vatikanın Apostol Kitabxanasında Azərbaycana aid 60 qədim əlyazma aşkar olunub. Bu sənədlər IX əsrdən XVIII əsrədək olan dövrü əhatə edən çox nadir əlyazmalardır. Onların arasında Nizaminin, Füzulinin, Nəsiminin və digər dünya şöhrətli Azərbaycan şair və mütəfəkkirlərinin nadir əlyazmaları, eləcə də indiyədək ölkəmizdə məlum olmayan bir çox orta əsr alimlərinin elmin müxtəlif sahələrinə aid qiymətli əsərləri vardır.
Bir neçə il əvvəl AMEA-nın M.Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunun əməkdaşı, tarix üzrə elmlər doktoru mərhum Fərid Urxan oğlu Ələkbərli Vatikanın Məxfi Arxivinə və Apostol Kitabxanasına uzunmüddətli ezamiyyətdə (2011-2014) olub. Ezamiyyətlərin məqsədi Vatikan Arxivlərində Azərbaycana aid tarixi sənədlərin aşkar edilməsi və ilkin araşdırmaya cəlb olunması idi.
Heydər Əliyev Fondunun və Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyinin tapşırığı ilə aparılmış araşdırmalar zamanı Vatikan Məxfi Arxivlərində 700-dən çox sənəd araşdırılıb və Azərbaycan tarixinə aid 85 sənəd aşkar olunub. Bu sənədlər italyan, latın, yunan, fransız, ərəb, fars, türk, monqol, erməni və sair dillərdədir. Tədqiqatlar nəticəsində aşkar edilmiş sənədlər X-XX əsrləri, yəni Azərbaycan tarixinin minillik dövrünü əhatə edir. Aşkar edilmiş sənədlərin arasında orta əsr Azərbaycan hökmdarlarının (Elxani, Səfəvi, Əfşar, Qacar və s.) Roma Papaları ilə məxfi yazışmalarını əks etdirən məktublar var. Başqa sənədlər Vatikan kilsəsinin Azərbaycanda apardığı dini fəaliyyət və təbliğatla bağlıdır.
Vatikan Apostol Kitabxanasında da araşdırmalar aparılıb. Orada 400-dən çox qədim əlyazma əsəri tədqiqata cəlb olunub. Bunun nəticəsində, həmin kitabxanada orta əsr Azərbaycan müəlliflərinə məxsus 68 qədim əlyazma əsəri və çoxlu sayda xəritə aşkar edilib. Bunlar Azərbaycan (türk), fars, ərəb dillərində olan orta əsr əlyazma kitablarıdır. Onların arasında məşhur Azərbaycan müəlliflərinin (Nizami, Füzuli, Nəsimi, Şəbüstəri, Sührəvərdi və b.) eyni zamanda indiyədək adı bizə məlum olmayan orta əsr müəlliflərinin 11 əsəri vardır.
Vatikana son ezamiyyət müddətində (2013-2014) Azərbaycan tarixinə aid orta əsr Avropa və Şərq xəritələri aşkar edilib. XV-XVIII əsrləri əhatə edən bu coğrafi xəritələrinin əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, həmin xəritələr qədimdə və orta əsrlər zamanı “Azərbaycan” adlı ölkənin mövcudluğunu təsdiq edir, “Azərbaycan”, “Qarabağ”, “Midiya”, “Şirvan” və “Arran” kimi coğrafi ərazilərin sərhədlərini müəyyən edir. Burada, erməni alimlərinin uydurmalarına rəğmən, Bakı, Şamaxı, Gəncə, Təbriz, Qəbələ, Qarabağ, İrəvan və Qars şəhərinə qədər uzanan ərazi Azərbaycan torpaqları kimi göstərilir. Bəzi xəritələrdə Xəzər dənizi “Bakı Dənizi” kimi qeyd olunur.
2013-2014-cü illərdə Vatikan Apostol Kitabxanasında araşdırmalar davam etdirilib. Bu zaman anadilli (türkdilli) əsərlərin tədqiqinə xüsusi fikir verilib. İlk dəfə olaraq 100-dən çox bu vaxta qədər qeydə alınmamış və təsvir olunmamış türkdilli, o cümlədən azərbaycandilli orta əsr əlyazması aşkar olunub, onlar ilkin tədqiq və təsvir edilib.
Aşkar olunmuş əlyazmaların arasında nəzm və nəsr əsərləri, Azərbaycan tarixini işıqlandıran, Eldənizlər, Ağqoyunlular, Qaraqoyunlular, Səfəvilər və sair Azərbaycan dövlətlərinin tarixindən xəbər verən əlyazmalar vardır. Aşkar olunmuş əlyazmaların kataloqunun hazırlanması üzrə Vatikan Apostol Kitabxanası ilə əməkdaşlıq qurulub və kataloqlar üçün məlumat toplanıb…
Vatikan Apostol kitabxanasının Azərbaycan Əlyazmaları Kataloqu və Vatikan Apostol kitabxanasında aşkar edilən yeni türkdilli əlyazmaların kataloqu.
Tədqiqatlar zamanı aşkar edilmiş Azərbaycan əlyazmalarının rəqəmləşdirilməsini təmin etmək üçün bu əlyazmaların siyahısı tərtib edilərək Heydər Əliyev Fonduna və Vatikan Apostol Kitabxanasının müdiriyyətinə təqdim edilib. Əlyazmaların yüksək keyfiyyətli rəqəmsal surətlərinin hazırlanması onların gələcək nəsillər üçün qorunub saxlanmasına daha böyük zəmanət yaradır. Heydər Əliyev Fondunun tapşırığı ilə Azərbaycan əlyazmalarının yüksək keyfiyyətli rəqəmsal surətləri artıq Vatikan tərəfindən hazırlanıb.
Aşkar olunmuş Azərbaycan əlyazmalarının Vatikan tərəfindən bərpa olunması üçün Heydər Əliyev Fondu tərəfindən danışıqlar aparılıb, razılıq əldə edilib, maliyyə ayrılıb və əlyazmalar artıq bərpa olunub.
Mətbuatdan əldə etdiyimiz bu məlumatlar kifayət qədər maraqlıdır və gərəklidir. Bunlar, əlbəttə, yeni əməkdaşlıq çərçivəsində daha geniş şəkildə araşdıracaq.
“O xəritələr ki, orda Azərbaycan ərazisi, əhalisi haqqında çox dəyərli məlumatlar var”
Qafqaz Tarixi Mərkəzinin direktoru Rizvan Hüseynov “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, Azərbaycanla Vatikan arasında belə bir sənədin imzalanması təqdirəlayiq haldır. “Vatikan Kitabxanası, Vatikan arxivi ilə xüsusi olaraq əməkdaşlıq etmək lazımdır. Orda həqiqətən də regionumuza, Azərbaycan dövlətlərinə, orta əsr dövlətçiliyimizə, başqa ölkələrlə münasibətlərimizə aid çox mühüm sənədlər, yazışmalar, əlyazmalar, kitablar, dövlət sənədləri toplanıb. Sözsüz ki, araşdırmalar aparılmalıdır. Amma bunun üçün yerli elmi potensialımız olmalıdır. Müqayisə edək. Biz Qazaxıstandan olan alimlərlə sıx əməkdaşlıq edirik. Hansılar ki, 25-30 ilə yaxındır həm Vatikan, həm başqa Avropa və Amerika kitabxanaları, arxiv mərkəzləri ilə əməkdaşlıq edirlər. Qazaxıstan təcrübəsindən görsənir ki, bu məsələyə strukturlaşmış münasibət var. Akademik səviyyədə xüsusi qruplar yaradılıb, Qazaxıstan alimləri qrant əsasında bu işləri görürlər. Vatikanda və digər ölkələrdəki kitabxanalarda, arxivlərdə işləmək üçün yunan, latın, Avropa dilləri və sair kimi orta əsr dillərini bilmək lazımdır. Həm də konteksti bilmək tələb olunur. Yəni həmin dövr tarixçisi bütün hadisələri bilməlidir. Adamın yanında tərcüməçi olmaqla iş bitmir. O, sənədlərdən anlamalıdır ki, hansı yerlər bizə vacibdir, hansı yox. Əfsuslar olsun ki, mən Elmlər Akademiyasında bu sahədə ciddi iş görüldüyünü görmürəm. Vaxtilə yaxşı mütəxəssisimiz var idi - Fərid Ələkbərli. Allah rəhmət eləsin, o, Vatikanda çox dərin araşdırmalar apardı, xeyli sayda sənədlər gətirdi. Amma o sənədlərin emalı, üzərində işləməyi və son nəticəni hələ ki görməmişik. Fərid müəllim dünyasını dəyişdi. Yəni strukturlu bir iş olsaydı, əvvəldən bu işə tam ciddi yanaşma olsaydı çox gözəl olardı. Çox vacib məsələdir. İlkin olaraq məsləhət görərdim ki, bizə ən yaxın ölkələrdən biri olan Qazaxıstan təcrübəsindən istifadə edilsin. Qazaxıstandan mütəxəssislər Azərbaycana gəlib öz təcrübələrini bölüşsəydilər yaxşı olardı. Çünki bizim regionla bağlı araşdırmanın bir hissəsini onlar aparıblar. Əsasən də xəritələrlə bağlı. Orta əsrə aid 1400-ə yaxın xəritə toplayıblar. O xəritələr ki, orda Azərbaycan ərazisi, əhalisi haqqında çox dəyərli məlumatlar var. Bu arxiv sənədlərinin, xəritələrin böyük bir qismi elə Vatikandan gətirilib. Biz sadəcə bu işlə məşğul olan Qazaxıstan alimləri ilə əməkdaşlıq edib həm təcrübə, həm iş baxımından irəli gedə bilərik”.
R.Hüseynov ümid edir ki, bu məsələyə xüsusi diqqət ayrılacaq və bu sahədə təcrübəsi olan alimlərlə işləmək işimizi daha rahat edəcək. Ekspert hesab edir ki, bu işdə biz Qazaxıstan alimlərinin təcrübəsindən istifadə edib daha irəliyə gedə bilərik.
İradə SARIYEVA
