şənbə günü, 21 noyabr 2026
     

Zəngəzur bölgəsinin xalçaçılıq və təsviri-naxış yaradıcılıq mərkəzləri...

Image


Təməli “Böyük İpək Yolu” tarixindən (e.ə. II əsr) xeyli əvvəl, e.ə. II-I mililliklərdə qoyulan və Bütöv Azərbaycanın Arazboyu sahillərindən, o cümlədən, Zəngəzur, Naxçıvan....bölgələri hüdudlarından keçən Beynəlxalq Ticarət Yolu-Xalqların Köç Yolu, siyasi-hərbi qarşıdürmaların səbhə xətti....Zəngəzur dağlıq silsiləsi-Qarabağ yaylasının cənubundan kecdiyindən, Mehri və Qapan nahiyələri həm də qeyri-maddi irs zənginliyi ilə fərqlənmişdir. Bu sırada xalça toxuculuğu xüsusi yer tutmuşdir...milli-etnoməşğuliyyət növünə çevrilmişdir....tarixən....bu isə bölgənin beynəlxalq iqtisadi əlaqələrinin genişlənməsinə, bölgəyə olan dünya ölkələrinin və alimlərin, səyyahların, məşhur tacirlərin marağının yüksəlməsinə səbəb olmuşdur.

İnzibati ərazi vahidləri baxımından Mehri, Qapan, Qarakilsə nahiyələri və Gorus şəhərini, təbii-coğrafi şəraitinə görə Zəngəzur dağlıq silsiləsi, Araz çayının sol sahilləri, Oxçuçay, Mehriçay və Bazarçay hövzələrini, geniş meşə örtüyü, çoxşaxəli parçalanmış çay vadiləri, alçaq təpli düzəngahlar...qoynunda əski Türk-Müsəlman ocaqlarının Qərbi Zəngəzur mahalı həm də qeyri-maddi irs zənginliyinin ünvanıdır...xüsusilə, ipək, pambıq, yun iplərlə-ərişlərlə araya-ərsəyə gətirilən və minilliklərlə yaşı olan əl toxuculuğu sənətinin/incəsənətinin...

Erkən Orta əsrlərdən başlayaraq ümumilikdə Zəngəzur bölgəsində, o cümlədən, Qərbi Zəngəzur nahiyələrində kökənli xalqın milli-mənəvi dəyərləri sırasında dekorativ-miniatür tətbiqi sənətinin toxuculuq nümunələri kimi palaz-sumağ, xalça-gəbə...çeşnilərinin toxuculuğu ənənə halını almış, hər bir ailənin xəzinəsi olmuşdur. Belə ki, nahiyə kəndlərinin əksər evlərində həmişə xana qurulurdu, ya palaz-sumağ, ya da xalça-gəbə toxunurdu, xəyali və ya çəkilmiş rəsmlər-təsvirlər əsasında (çeşnilərlə). İldən-ilə bu sənət təkmilləşmiş, yeni-yeni təsvirlər yaranmış, bu sahədə milli-sənət ənənələri nəsildən-nəsilə ötürülmüşdür, tayfa-nəsil irsi kimi... Həm də ilk növbədə ona görə ki, bölgə tərəkəmə elatı həyatını yaşamışdır. Bölgənin Mehri nahiyəsi kəndləri- Əlidərəsi, Lehvaz, Lök, Maralzəmi...dekorativ-miniatür nümunələrin (corab, örkən, xurcun, çuval, marfəc, kilim, sumağ, xalça-gəbə...) toxuculuğu ilə tanınsalar da, Nüvədi kəndi bu sahə üzrə xüsusilə seçilirdi. Çünki, kənd əhalisi həm tərəkəmə həyatı sürürdü, həm pambıq əkini ilə (Araz çayının sahilindəki “Təndir çayı” yerində, “Şam düzü.”ndə...) məşğul olurdu, qoyun yunundan, keçi qəzilindən...ustalıqla istifadə edilirdi.Hələ keçən əsrin 70-ci illərində Nüvədi xalçaçılarının (Nənəş Kərbəlayı Babat qızı (1870-1962), Ağabəyim İman qızı (1898-1985), Həcər xanım (1902-1984)....) toxuduqları gəbələri-xalçaları Avropa və Amerika ölkələrinə göndərilirdi, qızıl pulla satılırdı.... Nüvədi kəndində xalçaçılığın inkişafı 1930-1990-cı illər arası xüsusilə tərəqqi etmişdir.

Qapan nahiyəsi, Baharlı kəndinin tarixi, milli-kökənli ocaq-yurd təməli (“Binə qayası yeri”) Cənubi Azərbaycanla bağlı olduğundan, nəsillərinin (Məmmədyarlılar, Xudulular, Dirliklilər, Allahverənlilər, Mustafalılar...) qeyri-maddi irsi olaraq əl toxuculuğu üstünlük təşkil etmişdir. Allahverənlilər nəslindən Mədinə Molla İsmayıl qızı (1898-1954) mahir toxucu idi, el arasında “gəbə alimi” adını almışdır. Xalçatoxuma yaradıcılığını o, anası Gülgəz xanımdan (Almalıqlı kəndində Baba yüzbaşının nəslindən olub, Qubadlı nahiyəsi, Fərəcan kəndindən gəlin köçmüşdü) əxz eyləmişdi bu sənətin sirrlərini. Özü də bu miniatür rəssamlıq-toxuculuq təsviri vərdişlərini, barmaqlarının zərif ilmə toxunuşunu qızı Lalə Astanalı qızı Qurbanovaya (1922-2008) öyrətmişdir.

“Xalça-gəbə alimi” ilə yanaşı Baharlı kəndində mahir xalçaçılardan Sayad Eyvazalı qızı Güliyeva (1868-1946), Nanə Sayad qızı Səfərova (1905-1973), Sima Abış qızı (1913-1995), Xədicə Allahverdi qızı (1915-1998), Gığı kəndində Nazpəri Gülməmməd qızı Məmmədova (1913-1986)... toxuduqları xalça həm çeşniləri, həm də ilmələrinin zərifliyi, rənglərinin parlaqlığı, dekorativ şəkillərin mükəmməlliyi və fəlsəvi-mistik məzmunu...baxımdan nahiyə kəndlərində (Gığı, Kirs, Keypəşin, Kürüd, Atqız, Qarabaşlı....) adla tanınb, toxuduqları “Gilandarlı” sumaq, “Qaynaqlı”, “Göllü”, “Qarmaqlı” xalça çeşnilərinin məzmunu və təsviri estetik-fəlsəfi məna yükü daşıyırdı, ilmələrinin zərifliyi göz oxşayırdı, rəng çalarları “göy qurşağı” kimi parlaq idi, çünki, bölgənin təbiətindən süzülüb “rənglənmişdi”. Naxışlarının təsviri dini-sakral tariximizin qədim səhifəsi olan Qazandağ qayaüstü rəsmlərinin, cizgilərinin oxşarı idi.

Baharlı və Qovşud kəndlərinin güney yamaclarından, meşələrindən yığılan Zirinc bitkisinin kökü sarı, qaymaqçiçəyi gülü-gövdəsi qırmızı, Şəfin ağacının (zoğal ağacına, qarağat koluna oxşayırdı) qabığından, budağından qara, Zoğal ağacında qırmızı, Palıd və qoz ağaclarının qabığından qəhvəyi, yaşıl süpürgə otundan yaşıl...rənglər almaq üçün yun, pambıq və ipək ipləri boyayırdı “əlləri kirgitli-həvəli”, duyğuları zərif nənələrimiz...

Bir cəhət maraqlıdır ki, nahiyənin elə kəndləri olub ki, orta xalça-gəbə toxunmasa da, kilim-cicim toxunmuşdur, məsələn, Yuxarı Gödəkli və Cıbıllı kəndlərində olduğu kimi....bu sahədə Cəvahir Rzaqulu qızının (1912-1990) adı indi də çəkilir. Bazarçay çayı hövzəsindəki Qarakilsə nahiyəsinin Türk-Müsəlman qövmü yaşayan kəndlərində milli gələnəklər sırasında xalçaçılığın qədim tarixi vardır. Bu sahədə tarixi-arxeoloji irsinin tədqiqi nəticələri barədə görkəmli tarixçi-epiqrrafçı şərqçünas alim, Azərbaycan Milli EA-nın müxbir üzvü M.X.Nemətovanın (1924-2016) VI cildlik “Azərbaycanın epiqrafik toplusu”nda, Sankt-Peterburq Universitetinin professoru, tarix elmləri doktoru T.İ.Sultanovun “Çingiz xan və Çingiz nəsli” (2021)....əsərində qiymətli məlumatlar verilmişdir. Nahiyənin Ağadü, Vağüdi, Ərəfsə, Urud....kəndlərində əl toxuculuğu ilk növbədə milli-tarixi ənənələr və ərazinin coğrafi mövqeyinin heyvandarlıq təsərrüfatının inkişafı üçün əlverişli olması ilə bağlı idi, hətta Vağadü kəndində yaşayan hay ailələri Türk-Müsəlman ustalrından öyrənərək xalça-sumağ toxuculuğuna başlamışdılar... Bazarçay çayının sol sahilində yerləşən Urud kəndinin tərəkəmə elatı yay dövrü Qaragöl hövzəsindəki “Hacallı yaylağı”nda yaşayardı, qadınlarının (İzzət Ağamalı qızı (1890-1974), Fatma Abbas qızı (1927-2014)...) əsas əl işi/əməyi toxuculuq sənətinə aid idi, toxuculuq nümunələrinə ilmələnən naxışlar qədim daş lövhələrində oymaları ilə eyni idi, təsvirləri miniatür rəsmlər kimi mükəmməl idi (bəzi qəbirüstü sənduqələrdə hana təsviri də olub). Qapan nahiyəsinin Aşağı və Yuxarı Gödəkli kəndləri arasında, Şor dərəyə bitişik təpəliyi bürüyən kolluqlarda bitən Zing ağacının (boyu 2,5-3 m olardı, ipək kimi çiçəklər açardı) gövdəsindən müxtəlif rənglər (qırmızı, bənövşəyi, sarı, çəhrayı...) alınardı, qonşu Qarabağ xalçaçılığında da ondan təbii boyaq kimi istifadə edilirdi. Ümumiyyətlə, Zəngəzur xalçaçılığı ocağının inkişafı Təbriz, Naxçıvan və Qarabağ xalça toxuculuğu məktəbləri ilə sıx bağlı və əlaqəli olmuşdur. Qərbi Azərbaycanın cənub bölgəsində tarixi-milli, qeyri-maddi irsin təməl dəyərlərinə əsasən inkişaf və intişar edən xalçaçılıq sənətinin zəngin ənənələri Dağ Borçalı-Allahverdi nahiyələrinin əl toxuculuğu və dekorativ rəssamlıq, miniatür-təsvir ocaqları da tariximizin mühüm səhifələrinə aiddir...

(Bu barədə növbəti yazımızda)

Qismət Yunusoğlu,
Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi

P.S. Yazının hazırlanmasında həm də Mehri nahiyəsi, Nüvədi kənd sakini Balakişi Balakişi oğlu Həsənovun (1939), Qapan nahiyəsinin Baharlı kənd sakini Heydərəli İsmixan oğlu Dünyamalıyevin (1939) və Urud kənd sakini Hilal Muradxan oğlu Tahirlinin (1949) məlumatlarından istifadə olunmuşdur.



VİDEO

Aydın Quliyev Mətbuat Şurasında seçkilərə qatılmamasının səbəblərini qurultayda açdı... - VİDEO

Biri ermənini öpür, biri sovet bayrağı qaldırır... Günümüzə baxın! - VİDEO

Lavrov işdən kənarlaşdırılır, yoxsa oyun qurulur? - VİDEO

“Günəş fəallığı” Xəzər suyuna təsir edən sonuncu amıldir - Rusiyadan gələn izaha cavab...

Putin “nüvə çantası”nı özü ilə Çinə niyə aparmışdı...

Ermənilər Qarabağda Amaras udin-alban abidəsinə kor iddialardan əl çəkmirlər...

SON XƏBƏRLƏR

21.11.2026 / 15:05
Prezident: "Xüsusilə Vətən müharibəsi dövründə Vyetnamın verdiyi dəstəyə və ədalətli mövqeyinə görə minnətdarıq"

21.11.2026 / 15:02
"Vyetnam bizim üçün dost ölkə və strateji tərəfdaşdır" - Prezident İlham Əliyev

21.11.2026 / 14:59
"Tamamilə əminəm ki, Azərbaycan bundan da böyük inkişafa nail olacaq" - Vyetnam Prezidenti

21.11.2026 / 14:56
"Azərbaycan həm Avropanın, həm də Asiyanın bənzərsiz mədəni irsini daşıyan inci hesab olunur" - To Lam

21.11.2026 / 14:53
Hanoyda Prezident İlham Əliyevin və Birinci xanım Mehriban Əliyevanın şərəfinə rəsmi nahar verilib - FOTO

21.11.2026 / 14:06
Almaniyadan İrəvana mesaj - sülh müqaviləsi üçün Konstitusiya dəyişdirilməlidir

21.11.2026 / 13:43
Trampın İranla müharibə planına maliyyə əngəli – Demokratlar Konqresə ultimatum verdi...

21.11.2026 / 13:25
Saxlanılan şəxsin üzərindən 5 kq-dan çox narkotik çıxdı

21.11.2026 / 13:14
İran təhdidi ABŞ nazirini hərbi bazaya sığınmağa məcbur etdi – Bessentdən Tehrana sərt mesaj...

21.11.2026 / 12:58
Bakıda narkotik həblər satanlar saxlanıldı, aralarında bir vəkil də var - VİDEO

21.11.2026 / 12:31
Beynəlxalq Qalereyada İsrail Səfiri ilə mədəniyyət sahəsində əməkdaşliq müzakirə olunub

21.11.2026 / 12:10
Avtomobil almaq üçün götürdüyü krediti tanışı oğurladı....

21.11.2026 / 11:47
"Biz Azərbaycanı regionda daimi olaraq mühüm strateji tərəfdaş kimi qəbul etmişik" - Vyetnam Prezidenti

21.11.2026 / 11:43
Prezident İlham Əliyev: "Azərbaycan-Vyetnam münasibətləri strateji əhəmiyyət daşıyır"

21.11.2026 / 11:28
Prezident İlham Əliyevin Vyetnam Prezidenti ilə geniş tərkibdə görüşü olub - FOTO

21.11.2026 / 10:14
Müdafiə Nazirliyində NATO nümayəndə heyəti ilə görüş olub

21.11.2026 / 09:36
Rusiya Türkiyənin S-400 sistemlərini üçüncü ölkəyə satması məsələsini müzakirə edir...

21.11.2026 / 09:11
Avtoxuliqanlıq edən daha bir sürücü həbs edildi

21.11.2026 / 08:51
Prezidentlər İlham Əliyev və To Lam Birgə Bəyanat qəbul ediblər, Azərbaycan-Vyetnam sənədləri mübadilə olunub - FOTO

21.11.2026 / 08:44
Prezident İlham Əliyev gürcüstanlı həmkarına başsağlığı verib

21.11.2026 / 08:41
Prezident İlham Əliyevin Hanoyda rəsmi qarşılanma mərasimi olub

20.11.2026 / 23:10
Minlərlə ailənin torpaq probleminin həlli istiqamətində mühüm addım - çıxarış almaq mümkün olacaq...

20.11.2026 / 22:37
İraqda məzhəb savaşı başlanır, işin içində yenə İran var

20.11.2026 / 22:15
Tramp Konqresdə nəzarəti itirməzdən əvvəl hərəkətə keçdi - Ukraynada sülh üçün son tarix açıqlandı...

20.11.2026 / 21:58
BMT-ni bərbad günə qoyanlar onun “köklü islahatına” qərar verdilər...

20.11.2026 / 21:43
Danimarka Rusiya hərbi attaşesini ölkədən qovur, ruslar üçün vizaları da dayandırır – vaxt verildi...

20.11.2026 / 21:35
Britaniya ordusu dron dövrünə hazırlaşır?

20.11.2026 / 21:24
Moskvadan Tallinn və Buxarestə etiraz - hər iki ölkənin diplomatları Rusiya XİN-ə çağırıldı

20.11.2026 / 21:16
Paşinyan “Qərbi Ermənistandan” imtina etdi ki, Bakı da Qərbi Azərbaycandan imtina etsin - Hay ki, hay...

20.11.2026 / 20:58
Qərbi Zəngəzurun tarixi irsinin UNESCO-da mənimsənilməsinə start verildi...

20.11.2026 / 20:41
Tramp Çindəki hadisədən sonra təyyarədaşıyan bir gəmini İranın "qapısından" çəkib apardı...

20.11.2026 / 20:22
Rəsmi Ankara NATO-ya sərt mesaj verdi – Alyans Türkiyəni Yaxın Şərqdə tək qoydu...

20.11.2026 / 20:07
Parlament buraxılır, Konstitusiya dəyişdirilir, müxalifət ləğv edilir - Paşinyan mürəkkəb ssenariyə baş vurdu...

20.11.2026 / 19:49
Azərbaycanda kitabxanalar 26 faiz azalıb, bəzi kəndlərdə onlar fəaliyyətini tamamilə dayandırıb

20.11.2026 / 19:44
Dədə Qorqud epoxasının memarlıq irsi:Nəzəri fikirlər, tarixi baxışlar və məkan semantikası

20.11.2026 / 19:25
Macarıstan Ukrayna siyasətini tam dəyişdi - Madyar Orbanı sildi...

20.11.2026 / 19:25
Vyetnam üçün Avropaya Azərbaycanın üzərindın yol açıldı...

20.11.2026 / 19:10
İŞİD-in “Vilayəti Xorasan” qruplaşmasının iki üzvü Azərbaycana gətirilərək həbs edildi - FOTO

20.11.2026 / 18:57
Moskvadan Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin Dublin görüşünə reaksiya...

20.11.2026 / 18:43
Maşın alan yoxdur, amma qiymətlər sürətlə artır

20.11.2026 / 18:27
Yeni Yalta sammiti alınmadı, amma Rusiya, Çin, ABŞ liderləri istəklərinə nail oldular

20.11.2026 / 18:11
Fransa və Hindistan BTQ-yə açıq savaş açdı - təşkilatın sosial media hesablarına kiberhücumlar başladı...

20.11.2026 / 17:57
Şəmkir xəstəxanasını su basdı - TƏBİB-dən açıqlama...

20.11.2026 / 17:51
İslam yaxın onillikdə dünyanın ən böyük dininə çevriləcək

20.11.2026 / 17:40
İcra başçısının birinci müavini ilə bağlı 2 milyonluq qalmaqal - iş prokurorluğa çıxdı...

20.11.2026 / 17:32
Almaniya və Ukrayna arasında fikir ayrılığı - Avropalı liderlər Moskvaya gedəcəkmi...

20.11.2026 / 17:26
Dünyanın "3 iddialı ağası" Qəzzada on minlərlə müsəlmanın faciəsinə susdu...

20.11.2026 / 17:12
Mehriban Əliyevanın sosial media hesablarında Vyetnamın vitse-prezidenti ilə görüşünə dair paylaşım edilib

20.11.2026 / 17:05
Trampdan Ukrayna ilə bağlı mühüm açıqlama - Vaşinqton Kiyevsiz qərar verməyəcək...

20.11.2026 / 16:32
Kolleclərə qəbul qaydaları dəyişir - qiyabi təhsil ləğv edilir...

20.11.2026 / 16:25
Prezident İlham Əliyevin sosial media hesablarında Vyetnama rəsmi səfəri ilə bağlı videoçarx paylaşılıb

20.11.2026 / 16:09
Ermənilər pasportlarda doğulduğu yer kimi "Azərbaycan " yazdırırlar...

20.11.2026 / 16:02
Prezident İlham Əliyevin səfəri Vyetnam mediasının diqqət mərkəzində... - FOTO

20.11.2026 / 15:44
Çin lideri Putini niyə bu qədər soyuq qarşıladı...

20.11.2026 / 15:29
Mehriban Əliyeva Vyetnamın vitse-prezidenti ilə görüşüb - FOTO

20.11.2026 / 15:23
Azərbaycanda boşanmaların sayı artır - hər 100 nikahın 48-i dağılır...

20.11.2026 / 15:20
Bakı–Balakən–Bakı marşrutu üzrə qatarların hərəkəti bərpa olunur

20.11.2026 / 15:09
Rusiyanı Ukraynada yeni işğala ruhlandıran kimdir - ABŞ müdafiə nazirinin yanlışı...

20.11.2026 / 15:08
“Vətəndaşlar referendumda yeni Konstitusiyanın əleyhinə səs verərsə, istefa verməyə hazıram” - Paşinyan

20.11.2026 / 14:50
Badamdarda sürüşmə sahəsində çatlar genişlənib - RƏSMİ AÇIQLAMA...

20.11.2026 / 14:45
Milli Məclisin deputatı Vüqar Rəhimzadə Ordubadda seçiciləri ilə növbəti görüşünü keçirib - FOTO

20.11.2026 / 14:44
Aİ və Böyük Britaniya tələbə mübadiləsi barədə razılığa gəldilər, lakin təhsil haqları dayandırıldı

20.11.2026 / 14:32
Əli Əsədov Kobaxidzeyə başsağlığı verdi

20.11.2026 / 14:24
Krım körpüsü Niderland raketləri ilə vurulmuşdu - Niderland və Avstriyanın Kiyevdəki səfirlikləri bombalandı...

20.11.2026 / 14:12
Əməkdar artist Nigar Şabanova icra hakimiyyətini tənqid etdi

20.11.2026 / 14:08
Polşanın Lublin şəhərində hava hücumu xəbərdarlığı edilib

20.11.2026 / 14:01
Milli Xalça Muzeyində “Ortaq irs: Türk xalçası” mövzusunda beynəlxalq simpozium təşkil olunacaq

20.11.2026 / 13:59
AĞDAMIN MƏDƏNİ YADDAŞI: DAŞLARA HƏKK OLUNMUŞ TARİX VƏ YENİDƏN DİRÇƏLƏN İRS

20.11.2026 / 13:59
AMEA-nın strukturunda dəyişiklik edilib

20.11.2026 / 13:55
Le Penin partiyasının qərargahında məlumat sızması ilə əlaqədar axtarış aparılıb

20.11.2026 / 13:50
Çin "üçlüyünün" bəyanatları Avroatlantik məkanı parçaladı...

20.11.2026 / 13:35
Putinin təhdidlərindən saatlar sonra Rusiya ordusu Kiyevə üç ballistik raket atdı - körpülər vuruldu...

20.11.2026 / 13:18
Lukaşenko kənd təsərrüfatı nazirini söydüyünü etiraf etdi - sonra ondan üzr istəyirəm...

20.11.2026 / 13:03
Vyetnam Azərbaycanda səfirlik açır...

20.11.2026 / 12:51
Jurnalistlər üçün müsabiqə elan edildi

20.11.2026 / 12:36
ABŞ-da hakerlər “Visa”, “Mastercard” və “JPMorgan Chase” müştərilərinin məlumatlarını ələ keçirdi…

20.11.2026 / 12:21
Sahibə Qafarova Qurbanqulu Berdiməhəmmədovla görüşdə iştirak edib

20.11.2026 / 12:14
Uşaqların energetik içkilərə marağı artır – nəzarət gücləndirilə bilər...

20.11.2026 / 12:01
Media və Yayım Şurasının müsabiqələrinin keçirilməsi qaydalarında yenilik edildi

20.11.2026 / 11:50
İspaniya futbolunun dörd nəhəngi İstanbulda üz-üzə gəlir

20.11.2026 / 11:37
Jurnalist müsabiqəsində sosial media aktivliyi də nəzərə alınacaq - YENİ QAYDA...

İnformasiya texnologiyaları Azərbaycanın inkişafında yeni güclü mənbə kimi özünü daha çox təsdiqləyir....

XƏBƏR ARXİVİ