Miniatür sənəti o qədər sehrlidir ki, hər cizgisi insanı özünə məftun edir. Əsrlərdir ki, insanlar bu möcüzənin təsirindən çıxa bilmir. Əlbəttə, miniatür sənətindən danışarkən yaddaşlarımızda ilk olaraq təbrizli rəssam Sultan Məhəmmədin adı işıqlanır...
XVI əsrdə yaşayıb-yaradan təbrizli rəssam Sultan Məhəmmədin yaratdığı Təbriz miniatür məktəbi Şərq incənətində xüsusi bir sənət hadisəsi, sənət yolu, cığırı kimi bilinməkdədir, bu uzun əsrlərdir ki, mövcud olan bir məktəbdir, tükənməz bir irsdir. Təbriz miniatür məktəbinin banisi, Şərqin bir çox elm və sənət ustaları kimi Sultan Məhəmməd haqqında da bioqrafik məlumat, demək olar ki, yoxdur. Tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, o, təqribən 1470-ci ildə anadan olub və XVI əsrin ortalarında vəfat edib. Rəssamın həyatı barədə əlavə bilgilərə gəlincə, bu haqda geniş danışmaq olmur.
Sultan Məhəmmədlə bağlı geniş söhbətə keçməmişdən əvvəl qeyd edək ki, tədqiqatçılara görə, Azərbaycan miniatürü müsəlman Şərqinin incəsənət tarixində ən maraqlı səhifələrdən birini təşkil edir. Miniatür sənətinin ən qədim nümunələlərindən sayılan bir çox əsərlər Cənubi Azərbaycan şəhərlərində –Xoyda, Marağada, Təbrizdə yaradılıb, pərvəriş tapıb, oradan isə bütün Azərbaycana yayılıb və rəssamlara yeni sənət işığı yandırıb. Qeyd edilir ki, Azərbaycan miniatürünün ən qədim nümunələri – "Mənafi əl – Heyivan" (1298), "Cami – ət – Təvarix" (1307 və 1314-cü il nüsxələri) müsəlman Şərqində yeni bir məktəbin yaranmasını təsdiqləyir. Yalnız Təbriz məktəbinin deyil, ümumiyyətlə, bütün Şərq miniatür sənətinin "Şah əsərlərindən" sayılan Demott "Şahnamə"sinin (1330–1340) illüstrasiyaları, Avropa və ABŞ-ın ən məşhur muzey və şəxsi kolleksiyalarında saxlanılır. Bəli, bu gün bizim bu sənət incilərimiz dünya muzeylərini bəzəyir.
Dünya şöhrətli Təbriz miniatür məktəbinin əsasını qoyan Sultan Məhəmmədə gəlincə, o Şah İsmayılın, sonra isə onun oğlu Şah Təhmasibin hakimiyyəti dövründə Səfəvi sarayının rəssamı olub. Özbək hakimi Şeybani xanın məğlubiyyətindən sonra 1510-cu ildə Şah I İsmayılın qoşunları Herata girərkən oradan bir çox rəssamları özləri ilə Təbrizə gətiriblər. İngilis sənətşünası Bazil Qreyin yazdığı kimi, 1521-ci ildə böyük Behzad da görünür, Şah İsmayılın göstərişi ilə Heratdan buraya gəlir. İsfahan, Qəzvin və İranın digər iri şəhərlərindən gəlmiş ustalar da burada çalışırdılar. O zaman artıq Sultan Məhəmməd saraydakı bədii emalatxanaya rəhbərlik edirdi. O, saray kitabxanasının baş rəssamı və şahzadə Təhmasibin müəllimi idi.
Məlumatlara görə, Londandakı Britaniya Muzeyində saxlanılan və Şah Təhmasib üçün məxsusi hazırlanmış Nizaminin "Xəmsə"si mütəxəssislər tərəfindən bütün dövrlərin və xalqların kitab sənətinin zirvə əsəri kimi qiymətləndirilir. Həmin nadir incinin qazandığı dünya şöhrətini Sultan Məhəmməddən başqa görkəmli Azərbaycan xəttatı Şah Mahmud Nişapuri, haqqında söz açdığımız emalatxananın miniatürçü rəssamlarından Ağa Mirək, Mir Müsəvvir, Mir Seyid Əli, Mirzə Əli və Müzəffər Əli də bölüşürlər.
XVI əsrdə yaranmış Təbriz miniatür məktəbinin banisi Sultan Məhəmmədin çoxlu şagirdləri və ardıcılları da vardı. Onun "Ustad" deyə çağırılması da bununla bağlı idi. Sultan Məhəmmədin tələbələri arasında onun öz oğlanları Mirzəli bəy, Məhəmməd bəy, yaxın qohumu Mir Zeynalabdin, həmçinin Mir Seyid Əli, Müzəffər Əli, Şah Məhəmmədi və başqaları da vardı. Onların hər biri böyük sənətkar olmaqla yanaşı, Sultan Məhəmməd ənənələrinin davam etdirilməsində və Azərbaycan miniatür sənətinin gələcək inkişafında böyük xidmətlər göstərmiş, Təbriz məktəbinin ənənələrini bütün Şərqə yaymışdılar. Təkcə Türkiyə və Hindistana getmiş rəssamları xatırlamaqla bunu görmək mümkündür.
Tədqiqatçıların sözlərinə görə, Sultan Məhəmməd yaradıcılığının görkəmli tədqiqatçısı K.Kərimov ustada həsr etdiyi əsərində orta əsr təzkirələrindən çətinliklə toplaya bildiyi məlumatları gətirir.
Onun müşahidəsinə görə, rəssamlar haqında bəhs olunan ən erkən mənbələrdən biri, 1544-cü ildə Dust Məhəmməd tərəfindən qələmə alınmış “Halati-hunər-vəran” əsərində belə deyilir: “Birinci sırada öz əsrinin yeganəsi olan ustad Nizam əd-Din Sultan Məhəmməd dayanır. Onun rəsmləri, xüsusilə də şah (I Şah Təhmasib nəzərdə tutulur) həzrətlərinə həsr olunmuş ”Şahnamə"si çox gözəldir. Burada pələng dərisi geymiş adam elə inandırıcı təsvir olunub ki, pələng ürəyi yemiş ən ürəkli sənətkarlar belə, həmin əsərə həsədlə baxmış və ustadın qarşısında baş əymişlər".
Daha sonra K.Kərimov Qazi Əhməd adlı bir müəllifin 1596-1597-ci ildə qələmə alınmış “Gülüstani hünər dər halat-i xəttatan və nəqqaşan” adlı əsərindən aşağıdakı sətirləri yada salır: “Ustad Sultan Məhəmməd əslən paytaxt şəhəri Təbrizdəndir. Usta Behzadın Heratdan Iraqa gəldiyi vaxtda Ustad Sultan Məhəmməd şahın kitabxanasında işləyirdi. Məskəni behişt, yeri cənnət bağları olsun, usta Behzad dörd iqlimin bu Xosrovunun yanında məşğul oldu və onun cənnətə layiq sənətkarlığı rəssamlıq sahəsində bu səviyyəyə yüksəldi. Ustad Sultan Məhəmməd qızılbaşları hamıdan yaxşı təsvir edirdi. O, cənnətə də elə Təbriz şəhərindən köçdü”.
XVII əsrin əvvəllərində yaşamış görəmli tarixçi Isgəndər bəy Türkman Münşi şəhadət verir ki, “Əlahəzrət Şah Təhmasib ustad rəssam Sultan Məhəmmədin şagirdi olmuşdur” (Vikipedia).
Budaq Qəzvini (1530-1556) yazır ki, Şah Təhmasib üçün 1537-ci ildə məxsusi köçürülmüş “Şahnamə”nin məşhur əlyazma nüsxəsi üzərində dövrün ən tanınmış xəttat və miniatürçüləri düz 30 il işləmişdilər. Köçürülməsi və illüstrasiyası üçün 5-10, hətta 20-30 il lazım gələn əlyazmalar haqda başqa orta əsr müəlliflərinin də əsərlərində qeyd olunur. Beləliklə, Şah Təhmasibin vaxtında hazırlanan bəzi əlyazmalar üzərində iş hələ Şah Ismayılın vaxtında başlamışdı. Bu isə o deməkdir ki, həmin əlyazmalar üzərində iş Behzad Təbrizə gəlməmiş başlanıb.
Əlyazmalara çəkilmiş miniatürlərdən başqa Sultan Məhəmməd ayrı-ayrı vərəqlərdə bir sıra portret və süjetli kompozisiyalar da işləmişdir. “Ehtimal ki, bu dövrdə şahın emalatxanası yalnız əlyazma kitablarının hazırlanması ilə deyil, həm də saxsı və metaldan məmulatlar düzəltmək, xalçalar və ipək parçalar toxumaq işi ilə də məşğul olurdu.
Təbriz miniatür məktəbi barədə geniş tədqiqat aparan alimlərin, tədqiqatçıların fikirlərindən istifadə edərək Təbriz miniatür məktəbi barədə kiçik mənzərə yaratmaq istədik. Məsələ burasındadır ki, uzun əsrlər əlyazmalara, kitablara, xalçalara, tikmələrə xüsusi gözəllik qatan miniatürlət uzun əsrlər keçməsinə baxmayaraq yenə də yaşayır. Bu qədim Azərbaycan sənətinin saysız nümayəndələri var. Bu gün həm güney, həm də qüzey Azərbaycanda onlarla xalçaçı rəssam bu inciləri yardır. Təbriz miniatür məktəbinin davamçıları hazırda yenə də bu unikal irsi davam etdirirlər. Müasir cənubi Azərbaycan rəssamları incəsənətimizin bu qədim növünü inkişaf etdirir, öz əsərlərində yaşadırlar. Təbii ki, hazırda miniatür sənətinin güclü təsiri xalçaçılıqda özünü daha çox ifadə edir. Bu gün Təbrizdə, Xoyda, Marağada, Miyanədə, Salmasda, Zəncanda, Ərdəbildə, daha neçə-neçə Cənubi Azərbaycan şəhərində miniatür sənətinin davamçıları yaşayıb yaradır. Onlar xalqımızın bu qədim irsinə sahib çıxırlar. Bu Azərbaycan türkünün tarixi incənət irsidir və bu irsin də qorunmasına, sabaha ötürülməsinə ciddi ehtiyac var. Fikrimizcə, qədim kitabları, əlyazmaları, xalçaları, saray divarlarını, evləri bəzəyən bu miniatürlər daha neçə-neçə nəsillərə gedib çatacaq. Əlbəttə, tariximizin hər bir dövründə bu sənət inciləri könülləri işıqlandıracaq, gözləri oxşayacaq...
İradə SARIYEVA
