Son valyuta hərraclarından bəlli olduğu kimi, bankların dollara tələbi kəskin şəkildə azalıb. Elə bu səbəbdəndir ki, indi hərraclara çıxarılan dollar tam şəkildə satılmır. Eyni zamanda əhali tərəfindən təklif olunan dolların miqdarında da artım var.
Hesab olunur ki, əhali tərəfindən dollar satışı üzrə təklifin artması fonunda hərraclara çıxarılan dolların tam şəkildə satışı baş tutmayacaq. Bu arada qeyd edək ki, Mərkəzi Bankın Dövlət Neft Fondu ilə birgə təşkil etdiyi son valyuta hərracına cəmi 35 milyon ABŞ dolları çıxarılıb, amma bu məbləğ də tam həcmdə satılmayıb. Belə ki, hərracda təxminən 6,5 milyon dollara yaxın və ya satışa çıxarılan ümumi vəsaitin 19%-i satılıb. Qeyd edək ki, bundan əvvəlki hərracda, yəni fevralın 7-də təxminən 12 milyon dollar (34%), daha əvvəlki, yəni fevralın 2-də keçirilən hərracda isə 24 milyon dollar (69%) realizə olunub. Yəni hər dəfə satışa 35 milyon dollar çıxarılsa da, tam həcmdə satılmayıb.
Qeyd edək ki, Neft Fondunun bu il valyuta hərraclarına 6,1 milyard manat və ya 1,73 manatlıq məzənnəsi proqnozu diqqətə alınaraq 3,6 milyard dollar vəsait çıxaracağı bildirilir. Amma dollar ucuzlaşacağı halda məzənnə proqnozu da dəyişəcək. Bununla hərraca daha çox dollar çıxarılacaq. Çünki Neft Fondunun büdcə öhdəlikləri manatladır və tələb olunan manatı təmin etmək üçün qurum hərraca daha çox dollar çıxarmaq məcburiyyətindədir. Məhz bu hal da dolları daha da ucuzlaşdıran məqamlardan sayılır.
Onu da bildirək ki, dolların ucuzlaşması artıq dünyanın bir çox ölkələrində müşahidə olunur. Məsələn, hələ də iqtisadi sanksiyalardan əziyyət çəkən Rusiyada dolların ucuzlaşması davam edir. Rusiya Maliyyə Nazirliyinin rublu ucuzlaşdırmaq istəyinin əksinə olaraq, hazırda dollar 58 rubla qədər ucuzlaşıb. Ekspertlər bunu neftin dünya bazarında bahalaşması ilə izah etməyə çalışsalar da, bu, səbəblərdən yalnız biri hesab edilir. Digər səbəb kimi isə ABŞ-ın özünün dolları ucuzlaşdırmaq və ixrac potensialını artırmaq istəyi göstərilir. Qonşu Türkiyədə də dollar son bir həftədə dəyərdən düşür. Vaşinqtonun Tehrana qarşı siyasətinin sərtləşdirməsinə və son sanksiyalara rəğmən, dolların ucuzlaşması prosesi İrandan da yan keçməyib. Dolların ucuzlaşmasının bundan sonra da davam edəcəyi gözlənir. Belə vəziyyətdə istisna edilmir ki, invsestorlar dollara yatırımları azaltsın və bununla ABŞ valyutasının dəyərdən düşməsi prosesi sürətlənəcək. Bu hal həm də, digər ölkələr kimi, Azərbaycana xaricdən gətirilən idxal məhsullarının ucuzlaşmasını şərtləndirə bilər. Yəni dollar ucuzlaşdıqca, xaricdən gətirilən məhsulların da qiyməti enəcək.
Hazırda ölkəmizdə dollarla bağlı əsas narahatlıq yaradan məqam isə bankların dolları aldıqları qiymətdən çox baha satmasıdır. İqtisadçı-ekspert Samir Əliyev bildirir ki, bu, bazarda artıq spekulyasiya yaradır və bunun nəticəsi olaraq dollar süni sürətdə ucuzlaşdırılır: "Banklar vəziyyətdən sui-istifadə edərək alış qiymətini kəskin aşağı salıb. Rəsmi məzənnə 1 dollar üçün 1,73 manat olduğu halda, alış qiyməti 1,65 manata endirilib. Bankların satdığı dolların spredi (alış ilə satış arasındakı fərq) 3%-dən 15%-ə qədər dəyişir. Yəni ən az qazanan bank 3%, ən çox qazanan bank isə 15% qazanır. Ortalama bankların gündəlik qazancı 7-9% arasında dəyişir. Mərkəzi Bankın rəsmi məlumatına əsasən, ölkə üzrə gündəlik dollar alışı 7-8 milyon, satışı isə 8-10 milyon dollar arasında dəyişir. Bu göstərici illər üzrə dəyişir və 2014-2016-cı illərdə kəskin artıb. 2015-ci ildə özünün pik həddinə çatıb". İqtisadçının sözlərinə görə, banklar gündəlik aşağı qiymətə aldığı 7-8 milyon dolları baha qiymətə satdıqda təxminən 500-700 min dollar arası qazanc əldə edir: "Aldıqlarından əlavə, 1-2 milyon dollar satır və qazanclarını daha da artırırlar. Banklar aktiv spekulyasiyaya girişib və alğı-satqı fəaliyyəti ilə gündə ən azı 600-900 min dollar qazanırlar. Mərkəzi Bank və Maliyyə Bazarlarına Nəzarət Palatası prosesə müdaxilə etməlidir".
Qeyd edək ki, bundan əvvəl bənzər açıqlama ilə iqtisadçı Vüqar Bayramov da çıxış edib: "Kommersiya bankları milli valyutanın möhkəmlənməsi fonunda dolların alış və satış kursları arasında kəskin fərq müəyyənləşdiriblər. Mərkəzi Bank marjanı ləğv etdikdən sonra banklar kursu müəyyənləşdirməkdə sərbəstdirlər. Amma bank sektorunda rəqabətin zəif olduğunu və eləcə də Mərkəzi Bankın müdaxiləsini nəzərə alsaq, daha məqsədəuyğun olardı ki, xarici valyutaların alış və satış kursları arasında marja müəyyənləşdirilsin. Təbii ki, söhbət Mərkəzi Bankın rəsmi məzənnəsi ilə bağlılıqdan getmir. Valyutanın alış və satış kursları arasında 4 faizlik marj müəyyənləşdirilə bilər".
Ekspert bildirib ki, əslində, uzun müddət bankların dollar satışından əldə etdiyi fərq 4 faizdən də az idi: "Buna görə də belə marjanın müəyyənləşdirilməsi "qara bazar"ı stimullaşdırmayacaq. Əksinə, valyuta məzənnələrinin müəyyənləşdirilməsində banklar arasında rəqabət yaradacaq. Çünki banklar aldığı valyutanı satan zaman normal faizli gəlir əldə edəcək. Bu, mövcud məzənnə siyasətinin prinsiplərinə də zidd hesab edilməməlidir. Çünki sektorda rəqabətin formalaşması və istehlakçıların hüquqlarının qorunması üçün Mərkəzi Bank prosesə müdaxilə edə bilir. Eyni zamanda, bu marja valyuta satışında bankların spekulyativ müdaxilələrinin də qarşısını alacaq. Buna görə də bankların alış-satış məzənnələri arasında asılılığın yaradılması məqsədəuyğundur". Qeyd edək ki, bir müddət öncə Mərkəzi Bank rəsmi məzənnəyə tətbiq etdiyi 4%-lik marjanı ləğv edib. Marjanın ləğvindən sonra banklar dolları istədikləri qiymətə alıb-sata bilir.
Tahir TAĞIYEV
