Dol­lar bir­dən-bi­rə 14-15 qə­pik düş­dü, son­ra nə gə­lir, dol­lar sax­la­yan­la­ra töv­si­yə...

Vü­qar Bay­ra­mov: "Dol­la­rın ucuz­laş­ma­sı və ümu­miy­yət­lə, dol­la­ra tə­lə­ba­tın düş­mə­si göz­lə­ni­lən idi"

Pər­viz Hey­də­rov: "Ma­nat heç vaxt, 2015-ci il fev­ra­lın 21-i ta­ri­xi­nə­dək ol­du­ğu ki­mi, bir nöq­tə­də ili­şib və do­nub qal­ma­ya­caq"

Sa­mir Əli­yev: "Dol­la­rın ba­ha­laş­ma­sı ne­cə na­ra­hat­lıq ya­ra­dır­sa, onun ucuz­laş­ma­sı da ey­ni gər­gin­lik ya­ra­dır"

Bəl­li ol­du­ğu ki­mi, son bir ne­çə gün ər­zin­də ABŞ dol­la­rı ma­na­ta nis­bə­tən ucuz­la­şıb. Dol­la­rın ma­na­ta nis­bə­tən mə­zən­nə­si­nin cü­zi ucuz­laş­ma­sı əha­li ara­sın­da na­ra­hat­lı­ğa  sə­bəb olub.

Xa­ri­ci val­yu­ta sa­yı­lan dol­la­rın nə qə­dər ucuz­la­şa­ca­ğı, ma­na­tın mə­zən­nə­si­nin ne­cə ola­ca­ğı­nı öy­rən­mək məq­sə­di­lə iq­ti­sad­çı­la­ra mü­ra­ci­ət et­dik.
İq­ti­sad­çı-ekspert Vü­qar Bay­ra­mov bil­dir­di ki, dol­la­rın ucuz­laş­ma­sı və ümu­miy­yət­lə, dol­la­ra tə­lə­ba­tın düş­mə­si göz­lə­ni­lən idi. Onun söz­lə­ri­nə gö­rə, yan­var ayın­da dol­la­ra olan tə­lə­bat aza­lıb: "Bu onun­la bağ­lı­dır ki, yan­var və fev­ral ay­la­rın­da həm büd­cə­yə ayır­ma­lar az olur, həm də id­xal aza­lır. Sentyabr ayın­da de­miş­dim ki, de­kab­rın so­nu­na doğ­ru dol­la­ra tə­lə­bat yük­sə­lə­cək, yan­var ayın­da isə tə­lə­ba­tın azal­ma­sı mü­şa­hi­də olu­na­caq. Döv­lət Neft Fon­du­nun hər­ra­ca çı­xar­dı­ğı dol­la­rın həc­min­də­ki azal­ma­lar da on­dan xə­bər ve­rir ki, ABŞ pu­lu­na tə­lə­bat aza­lıb".

Həm­söh­bə­ti­miz he­sab edir ki, bu pro­ses mar­tın or­ta­la­rı­na qə­dər mü­şa­hi­də edi­lə­cək: "Mər­kə­zi Bank möv­cud si­ya­sə­ti­ni da­vam et­dir­sə, dol­la­ra tə­lə­bat mar­tın əv­və­li­nə qə­dər aşa­ğı sə­viy­yə­də qa­la­caq. Dol­la­ra tə­lə­ba­tın azal­ma­sı, nə­ti­cə eti­ba­ri­lə, ma­na­tın dol­la­ra nis­bə­tən möh­kəm­lən­mə­si­nə sə­bəb olub. Di­gər tə­rəf­dən, dol­lar­laş­ma pro­se­si ki­fa­yət qə­dər sü­rət­lə ge­dib və nə­ti­cə­də və­tən­daş­lar əma­nət­lə­ri­ni dol­lar­da sax­la­ma­ğa üs­tün­lük ve­rir. Sta­tis­ti­ka­ya gö­rə, və­sa­it­lə­rin təx­mi­nən 90 fa­i­zi dol­lar­la sax­la­nır. Bu da ba­ha­laş­ma sə­viy­yə­si­nin ki­fa­yət qə­dər yük­sək ol­ma­sı ilə bağ­lı­dır. La­kin unut­maq ol­maz ki, Azər­bay­can­da xərclə­mək üçün ma­na­ta eh­ti­yac var. Və­tən­daş­lar xa­ri­ci val­yu­ta­da sax­la­dı­ğı və­sa­i­tin bir his­sə­si­ni ma­na­ta çe­vir­mək məc­bu­riy­yə­tin­də­dir. Bu da dol­lar tək­li­fi­nə tə­sir gös­tə­rir. Bun­dan əla­və, Mər­kə­zi Ban­kın möv­qe­yi də mə­zən­nə­yə tə­sir gös­tə­rir".

İq­ti­sad­çı­nın fik­rin­cə, bu ay dol­la­ra tə­lə­ba­tın dü­şə­cə­yi göz­lə­nir. Mər­kə­zi Bank əv­vəl­ki ki­mi hər­rac­la­ra tə­ləb olu­nan val­yu­ta­nı çı­xa­ra bil­sə, o za­man fev­ral ayın­da ma­na­tın möh­kəm­lən­mə­si eh­ti­ma­lı yük­sək­dir: "Dol­la­ra tə­lə­bat aşa­ğı­dır, Mər­kə­zi Bank da tə­ləb olu­nan və­sa­i­ti ba­za­ra çı­xa­ra­ca­ğı hal­da bu, ma­na­tın xey­ri­nə iş­lə­yə­cək. Ma­na­tın sta­bil­ləş­di­ril­mə­si üçün Mər­kə­zi Ban­kın ki­fa­yət qə­dər re­sursla­rı var.

2017-ci il­də Döv­lət Neft Fon­dun­dan Mər­kə­zi Ban­ka 7,5 mil­yard ma­nat və­sa­it ve­ri­lib. Öz büd­cə­si 14,5 mil­yard ma­nat­dır.

Ha­zır­da re­al və­ziy­yət on­dan iba­rət­dir ki, Mər­kə­zi Ban­kın ma­na­tın sta­bil­ləş­di­ril­mə­si üçün ma­nevrlə­ri ge­niş­lə­nib. Növ­bə­ti mər­hə­lə­də Mər­kə­zi Ban­kın möv­qe­yi və ey­ni za­man­da hər­rac­la­ra çı­xa­ra­ca­ğı val­yu­ta­nın həc­mi əhə­miy­yət­li ola­caq".

İq­ti­sa­diy­yat Na­zir­li­yi İq­ti­sa­di İs­la­hat­lar El­mi-Təd­qi­qat İnsti­tu­tu­nun apa­rı­cı el­mi iş­çi­si Pər­viz Hey­də­rov bi­zim­lə söh­bə­tin­də bil­dir­di ki, ma­nat heç vaxt, 2015-ci il fev­ra­lın 21-i ta­ri­xi­nə­dək ol­du­ğu ki­mi, bir nöq­tə­də ili­şib və do­nub qal­ma­ya­caq: "Əv­və­la bir­mə­na­lı şə­kil­də qeyd et­mək is­tə­yi­rəm ki, əli­niz­də olan və­sa­i­ti­niz yal­nız ca­ri xərclər üçün ye­tər­li­dir­sə, heç nə­yi heç vaxt dol­la­ra də­yiş­mə­yin. Dol­lar qal­xıb lap 5 ma­nat ol­sa be­lə, əma­nət­lə­ri­ni­zin dol­la­ra çev­ril­mə­sin­də is­rar­çı ol­ma­ma­ğı­nız məs­lə­hət­dir. Çün­ki bu­nun heç bir mə­na­sı yox­dur. Bu gün 200 ma­na­ta ala bi­lə­cə­yi­niz bir şe­yi və ya­xud gö­rə bi­lə­cə­yi­niz işi, dol­lar sa­bah yük­sə­lə­rək lap 10 ma­nat da ol­sa be­lə, bu gün dol­la­ra də­yi­şib sa­bah 2000 ma­nat da et­sə­niz, ye­nə bun­dan ar­tıq heç nə əl­də edə bil­mə­yə­cək­si­niz. Yə­ni bu gün 200 ma­nat­lıq alı­na bi­lən bir məh­sul və gö­rü­lən iş dol­lar sa­bah ba­ha­la­şan­da da elə 2000 ma­nat­lıq ola­caq.

İkin­ci­si, yox, əli­niz­də, mə­sə­lən, ən te­zi 2018-ci il­də gör­mək is­tə­di­yi­niz iş üçün və­sa­it var­sa, on­da o pu­lu elə dol­lar­da sax­la­yın. Ma­nat ba­ha­la­şa­raq lap 0,78 qə­pi­yə qa­yıt­sa be­lə, dol­la­rı də­yiş­mə­yin!

Ən nə­ha­yət, üçün­cü­sü, ma­nat bun­dan son­ra ba­ha­la­şa və ucuz­la­şa bi­lər. Am­ma 2015-ci il fev­ra­lın 21-i ta­ri­xi­nə­də ol­du­ğu ki­mi, bir nöq­tə­də ili­şib və do­nub qal­ma­ya­caq. Hə­min dövr ar­tıq ar­xa­da qal­dı. Yə­ni ma­nat mü­əy­yən ay ər­zin­də sü­rət­lə ucuz­la­şa­caq, di­gər ay ər­zin­də isə ba­ha­la­şa­ca­ğı göz­lə­nir.

Bu ar­tıb-azal­ma, çox gü­man ki, 1.65-2,05 AZN ara­lı­ğın­da ola­caq. Bu proq­no­zu biz ən azı 2017-ci il ər­zin­də mü­şa­hi­də edə­cə­yik".

İq­ti­sad­çı Sa­mir Əli­yev isə vur­ğu­la­dı ki, ötən gün ke­çi­ri­lən hər­rac­da ma­na­tın or­ta çə­ki­li mə­zən­nə­si 1,8251 sə­viy­yə­sin­də for­ma­la­şıb: "Ma­na­tın or­ta çə­ki­li mə­zən­nə­si 2,8 % möh­kəm­lə­nib. Mər­kə­zi Bank rəs­mi mə­zən­nə­ni bu hər­ra­cın nə­ti­cə­si­nə uy­ğun elan edə­cək. Ma­na­tın fev­ra­lın 2-dən baş­la­yan ba­ha­laş­ma­sı da­vam edə­cək.

Gö­rü­nən odur ki, val­yu­ta ba­za­rın­da­kı gər­gin­lik əha­li­yə ke­çib. Bankla­ra dol­lar bor­cu olan­lar se­vi­nir, dol­la­rı alıb yı­ğan­lar isə na­ra­hat ol­ma­ğa baş­la­yıb. Dol­la­rın ba­ha­laş­ma­sı ne­cə na­ra­hat­lıq ya­ra­dır­sa, onun ucuz­laş­ma­sı da ey­ni gər­gin­lik ya­ra­dır.

Axı nə baş ve­rib ki, ma­nat ba­ha­la­şır? Bəl­kə öl­kə­yə dol­lar axı­nı güc­lə­nib? Və ya id­xal kəs­kin aza­lıb? Ya­xud da hər­ra­ca çı­xa­rı­lan dol­la­rın həc­mi də­fə­lər­lə ar­tıb?

Tə­əs­süf ki, bun­la­rın heç bi­ri baş ver­mə­yib. Öl­kə­yə dol­lar ye­nə də bir ka­nal­la - Döv­lət Neft Fon­du va­si­tə­si­lə da­xil olur. Hər­ra­ca çı­xa­rı­lan dol­la­rın həc­min­də ar­tım yox, azal­ma qey­də alı­nıb. Ötən il hər­ra­ca 50 mil­yon dol­lar çı­xa­rıl­dı­ğı hal­da, in­di 25-35 mil­yon dol­lar ara­sın­da də­yi­şir. İd­xal cə­mi­si 7,6 % aza­lıb. Hət­ta döv­lət sa­tı­nal­ma­la­rın­da 2018-ci ilə qə­dər id­xal mal­la­rı­nın alı­şı­na qa­da­ğa­nın qo­yul­ma­sı id­xa­lı əhə­miy­yət­li azal­da bil­mə­yib. İx­rac 20 %, qey­ri-neft ix­ra­cı 28 % aza­lıb. Nef­tin qiy­mə­ti isə il baş­la­yan­dan 54-56 dol­lar ara­sın­da də­yi­şib. Yə­ni neft də ba­ha­laş­ma­yıb.

Bəs on­da ma­nat ni­yə ba­ha­la­şır? Ma­na­tın ba­ha­laş­ma­sı üçün fun­da­men­tal sə­bəb var­mı?

Qeyd edim ki, ma­na­tın möh­kəm­lən­mə­si­nin fun­da­men­tal əsa­sı yox­dur. Ma­na­tın ba­ha­laş­ma­sı uzun­müd­dət­li və da­ya­nıq­lı de­yil. Bu ba­ha­laş­ma­nın bir ne­çə sə­bə­bi­ni qeyd et­mək olar.

Ma­na­tın ba­ha­laş­ma­sı spe­kul­ya­si­ya ilə bağ­lı­dır. Ar­tıq bir sı­ra banklar ak­tiv şə­kil­də val­yu­ta al­qı-sat­qı­sı­na gi­ri­şib. Kre­dit­ləş­mə im­kan­la­rı məh­dud­la­şan banklar ye­ni gə­lir mən­bə­yi əl­də edib­lər və zə­rər­lə­ri val­yu­ta al­qı-sat­qı­sı he­sa­bı­na ara­dan qal­dı­rır­lar.

Xa­ri­ci borcla­rın qay­ta­rıl­ma­sı. Hər il ol­du­ğu ki­mi, bu il is­tər döv­lə­tin, is­tər­sə də döv­lət şir­kət­lə­ri­nin xa­ri­ci öh­də­li­kə­ri qay­ta­rıl­ma­lı­dır. Bu və­sa­it­lə­rin bir his­sə­si Neft Fon­du tə­rə­fin­dən Mər­kə­zi Ban­ka ay­rı­lan və­sa­it he­sa­bı­na ödə­ni­lə­cək. Mə­sə­lən, mət­bu­at­da ge­dən mə­lu­ma­ta gö­rə, Azər­bay­can hö­ku­mə­ti Bey­nəl­xalq Ban­kın 3 mil­yard ABŞ dol­la­rı həc­min­də bor­cu­nu öh­də­si­nə gö­tü­rüb. An­caq təx­mi­nən 1 mil­yard dol­la­ra ya­xın borc isə büd­cə va­si­tə­si­lə qay­ta­rı­la­caq. Ma­na­tın ucuz­laş­ma­sı hə­min borcla­rın qay­ta­rıl­ma­sı­na çə­tin­lik ya­ra­dır.

Büd­cə xərclə­ri­nin az­lı­ğı. Bir qay­da ola­raq ilin əv­vəl­ki ay­la­rın­da büd­cə xərclə­ri­nin ic­ra sə­viy­yə­si aşa­ğı olur. İq­ti­sa­diy­ya­ta yö­nəl­di­lən pul küt­lə­si az ol­du­ğun­dan, ma­nat qıt­lı­ğı hiss olu­nur. Dol­la­ra tə­lə­bat isə aşa­ğı sə­viy­yə­də olur.

Neft Fon­dun­dan Mər­kə­zi Ban­ka ay­rı­lan 7,5 mil­yard ma­nat məb­lə­ğin­də­ki "mak­ro­iq­ti­sa­di sa­bit­lik" pu­lu val­yu­ta ba­za­rın­da ötən il mü­şa­hi­də edi­lən gər­gin­li­yi azaltma­ğa im­kan ve­rə­cək. Hə­min və­sa­it­lər ba­zar­da gər­gin­lik ya­ra­dan xa­ri­ci borc prob­le­mi­ni həll edə­cək. Ma­na­tın sa­bit­li­yi ha­zır­da nef­tin qiy­mə­tin­dən bir­ba­şa ası­lı­dır. Hö­ku­mət nef­tin ucuz­laş­ma­sı­nı ya Neft Fon­du­nun ak­tiv­lə­ri he­sa­bı­na həll et­mə­li­dir, ya da ma­na­tı ucuz­laş­dır­ma­lı­dır. Bir şey ay­dın­dır ki, hö­ku­mət bu il kəs­kin de­val­va­si­ya­ya get­mək niy­yə­tin­də de­yil. Göz­lə­nil­məz pro­ses­lər baş ver­mə­sə, hö­ku­mət 2017-ci il­də ma­na­tın mə­zən­nə­si­ni ra­hat­ca ida­rə edə bi­lə­cək. Bu, ma­na­tın möh­kəm­lən­mə­si an­la­mı­na və ya ma­na­tın mə­zən­nə­si­nin bir nöq­tə­də da­yan­ma­sı an­la­mı­na gəl­mə­mə­li­dir. Hö­ku­mət Neft Fon­du­nun ak­tiv­lə­ri he­sa­bı­na tə­diy­yə ba­lan­sın­da­kı kə­si­ri ör­tə bi­lə­cək. An­caq bir sı­ra amil­lər var ki, on­la­rın nə­zə­rə alın­ma­sı va­cib­dir: ka­pi­tal axı­nı sə­viy­yə­si, id­xa­lın sə­viy­yə­si, xa­ri­ci ti­ca­rət tə­rəf­daş­la­rı­nın mil­li val­yu­ta­sı­nın mə­zən­nə­si və nef­tin qiy­mə­ti.

"Üzən mə­zən­nə"yə ke­çid­də da­im vur­ğu­la­dı­ğı­mız mə­qam­lar­dan bi­ri özü­nü ar­tıq gös­tə­rir. Ma­na­tın mə­zən­nə­si­nin qey­ri-sa­bit­li­yi mü­şa­hi­də edi­lir. Mər­kə­zi Bank spe­kul­ya­si­ya­nın qar­şı­sı­nı al­ma­lı­dır və ma­na­tın əsas ol­ma­dan ba­ha­laş­ma­sı­na im­kan ver­mə­mə­li­dir. İn­di­ki za­man­da va­cib ola­nı ma­na­tın sa­bit­li­yi­dir. Çün­ki bü­tün qiy­mət­lər 1.90 həd­di­nə uy­ğun­la­şıb. Ma­na­tın 1,80 və ya 1.70-ə ol­ma­sı qiy­mət­lə­ri ucuz­laş­dır­ma­ya­caq. Ək­si­nə, sa­hib­kar­lıq üçün prob­lem­lər ya­ra­da­caq. Ona gö­rə də Mər­kə­zi Bank mə­zən­nə­ni re­al ba­zar də­yə­ri­ni ala­na qə­dər təd­ri­cən ucuz­laş­dır­ma­lı­dır.

Ma­na­tın in­di­ki möh­kəm­lən­mə­si mü­vəq­qə­ti­dir. Bir müd­dət­dən son­ra ye­ni­dən ucuz­laş­ma mü­şa­hi­də edi­lə­cək".

Gü­nel CƏ­Lİ­LO­VA