Son günlər bütün dünyada, o cümlədən də Azərbaycanda ABŞ valyutasının ucuzlaşması müşahidə olunur. Maraq doğuran məqam bu prosesin nə qədər davam edəcəyidir. Ölkəmizdə isə maraq doğuran daha bir önəmli cəhət bankların dolların alış qiymətini kəskin şəkildə azaltmalarıdır. Özü də bəzi banklar dolları hələ də limitlə alır.
Bu vəziyyətdə əhali tərəfindən dollar təklifinin gedərək daha da artması ABŞ valyutasının ölkəmizdə daha çox dəyərdən düşməsini istisna etmir.
Qeyd edilənlərlə yanaşı, gözlənir ki, proseslər indiki səpkidə cərəyan edərsə, Rusiyada olduğu kimi, Azərbaycanda da Mərkəzi Bank artıq bazarlardan dollar almağa başlasın. Bu, həm Mərkəzi Bankın valyuta ehtiyatlarının yenidən artması, həm də ölkənin ixrac imkanlarının qorunması baxımından vacib əhəmiyyət kəsb edir. Qeyd edək ki, bu prosesə Rusiyada artıq start verilib. Bunun əsas səbəbi də odur ki, Rusiyada dolların məzənnəsi son 18 ayda ən aşağı səviyyəyə düşüb. Belə ki, dollar 58 rubla kimi ucuzlaşıb və bu da qeydə alınmış tarixi rekord göstəricidən 32% aşağıdır. Xatırladaq ki, ötən həftə Rusiyanın Maliyyə Nazirliyi və Mərkəzi Bankı Amerika valyutasının izafi ucuzlaşmasının qarşısını almaq üçün bazardan dollar alınmasına qərar verib. Qərara əsasən, martın 7-dək daxili bazardan 1,93 milyard dollar çıxarılmalıdır. Bununla belə, dolların ucuzlaşmasının qarşısını almaq mümkün olmayıb. Ekspertlər hesab edir ki, dolların ucuzlaşmasına səbəb Rusiyaya axan xarici kapitaldır. Nüfuzlu "The Financial Times" qəzeti yazır ki, xarici investorlar yenidən Rusiya aktivlərinə maraq göstərir və bu ölkəyə tərəf üz çevirməyə başlayır.
Qəzetin yazdığına görə, Rusiya istiqrazlarına investisiya qoyan fondlara kapital axını son bir həftə ərzində rekord səviyyədə artıb. Analitiklər hesab edir ki, bunun səbəbi ABŞ prezidenti Donald Trampın Rusiya ilə münasibətləri yaxşılaşdırmaq istəyi və neftin qismən bahalaşmasıdır.
Rusiya istiqrazlarına yatırım qoyan fondlara kapital axını son bir həftədə 140 milyon dollar artıb, Trampın hakimiyyətə gəlişindən sonrakı dövr üçün isə bu kapital axını cəmi 700 milyon dollar təşkil edir. Qəzet yazır ki, Rusiya istiqrazlarına yatırım qoyan fondlara kapital axını Trampın prezident seçilməsindən bu yana 12 həftədir durmadan artır. İnvestorları yenidən Rusiyaya tərəf üz çevirməyə neftin bahalaşması da sövq edir. Gözlənir ki, neftin qiymətinin 60 dollara yaxınlaşdığı indiki vaxtda Rusiyada iqtisadi artım bərpa olunacaq və büdcə kəsiri azalacaq. "Bank America"nın iqtisadçıları hesab edir ki, Rusiya ilə ABŞ arasında qarşıdurma 2018-ci ilin əvvəllərinə qədər aradan qalxacaq. Çünki Rusiyaya qarşı sanksiyalara siyasi dəstək Avropada getdikcə azalır, Tramp administrasiyası isə Rusiya ilə münasibətləri düzəltmək üçün mesajlar verir. Bu gedişlə dolların 50 rubla qədər ucuzlaşması mümkün sayılır. Rublun bahalaşması isə MDB ölkələrinə, o cümlədən Azərbaycana təsir edəcək. Eyni zamanda, Rusiyadan Azərbaycana dollarla göndərilən vəsaitin miqdarı yenidən artacaq.
Dolların ucuzlaşmasına ABŞ-dakı proseslər də təsir edir. Hazırda ABŞ-ın mövcud monetar siyasətinə iki fərqli yanaşma var: Birincisi, Federal Ehtiyatlar Sisteminin 2017-ci ildə uçot dərəcəsinin qaldırılması ilə bağlı proqnozu, ikincisi, Tramp və onun komandasının dolların ucuzlaşması ilə bağlı istəkləri. Hesab olunur ki, iki alternativ siyasətin hansının güclü olması uçot dərəcəsinin artırılıb-artırılmayacağı ilə bağlı qərarın verilməsinə gətirib çıxaracaq. Amma indilikdə görünür ki, Trampın mövqeyi daha güclüdür və dollar ucuzlaşmaqda davam edəcək. Bu proses Azərbaycanda da özünü göstərəcək. İqtisadçı Vüqar Bayramov da sosial şəbəkədə paylaşdığı şərhində bildirir ki, yanvarın sonundan başlayaraq dollara tələb azalıb: "Əslində, yanvar və fevral aylarında dollara tələbin azalması gözlənilən idi. Dekabrda idxal, borc öhdəliklərinin ödənilməsi, eləcə də səfərlərin sayında artımlar baş verir və nəticədə ilin son ayında dollara olan artım növbəti ilin ilk ayında azalma ilə müşahidə edilir. Dövlət Neft Fondunun yanvarda cəmi 285 milyon dollar satması da tələbin azalması ilə bağlı idi".
Ekspert bildirib ki, dollara tələbi əsasən 3 faktor yaradır: "İdxalın həcmi, xarici borc öhdəlikləri və ölkədən xaricə pul transferi. Artıq əhalinin yığımlarının strukturu manatın məzənnəsinə əvvəllər ciddi təsir edirdisə, indi bu, xeyli azalıb. Çünki 2014-cü ildən sonrakı müddətdə nəinki əhali, hətta biznesin böyük əksəriyyəti yığımlarını xarici valyutaya çevirdi. Bununla yanaşı, cari xərclər üçün yenə də manata ehtiyac var. Əslində, əks-dollarlaşma prosesinə başlaya bilərsə, Mərkəzi Bank həmin dollarların bir hissəsinin manata çevrilərək sərmayəyə yönəlməsinə nail ola bilər. Neftin dünya bazar qiymətinin stabilləşməsi və Trampın dolları dünya bazarında zəiflətmək istəyi də valyuta bazarına psixoloji təzyiqi müəyyən qədər azaldır. Bu isə o deməkdir ki, hərraclara xarici valyutanın çıxarılmasını təmin edən Mərkəzi Bank manatın məzənnəsinə təsir imkanlarını qoruyub saxlamaqdadır". Beləliklə, ölkəmizdə dolların qarşıdakı aylarda manata nisbətdə xeyli ucuzlaşması qaçılmaz görünür.
Tahir TAĞIYEV
