Dünya birjalarında son vəziyyət dolların əsas valyutalara qarşı dəyər itirməkdə olduğunu göstərir. Əksər ekspertlər isə prosesin hələ müəyyən müddət davam edəcəyini proqnozlaşdırır. Hazırda beynəlxalq maliyyə bazarlarında yaşananlar Azərbaycana da təsirini göstərir.
Belə ki, dollar son hərracda manat qarşısında ucuzlaşıb. Məhz belə bir vəziyyətdə əhali və iş adamları tərəfindən dollar təklifi artıb. İndi daha çox sayda insan əlindəki dolları manata çevirməyə çalışır. Hətta iş o yerə çatıb ki, yaranmış vəziyyətdə banklar dollar alışını məhdudlaşdırıb. Belə ki, Azərbaycan banklarından bəziləri dolları limitlə almağa qərar verib. Məsələn, "Bank Avrasiya" limitlə yalnız 200 dollar alır. Bundan başqa, dollar alışına "Turanbank" 3 min, Azərbaycan Beynəlxalq Bankı 5 min dollar limit qoyub. "Naxçıvanbank" isə günlük 30 min dollar səviyyəsində bank limiti tətbiq etməyə başlayıb. Digər bankların da prosesə qoşulması gözləniləndir.
Bütün bunların ümdə səbəblərindən biri ABŞ-ın özünün güclü dollar qarşı çıxmasıdır. Xatırladaq ki, bu günlərdə ABŞ prezidenti Donald Tramp və onun iqtisadi müşaviri Piter Navarro əsas ticarət tərəfdaşları olan Almaniya, Yaponiya və Çini valyutalarını devalvasiya edərək amerikalı istehlakçılara və şirkətlərə zərər vurmaqda ittiham edib. Tramp və Navarronun açıqlamaları maliyyə bazarlarında dünya ticarətinin gələcəyi ilə bağlı narahatlıqlar yaradıb və dolların məzənnəsi avro və yenə qarşı enib. Tramp açıqlamalarında bütün ölkələrin devalvasiya ilə yaşadığını bildirib: "Çinin, Yaponiyanın nə etdiyinə baxırsan, onlar valyuta bazarı ilə, devalvasiya ilə oynayır". ABŞ dollarının ucuzlaşması dollar likvidliyinin artması şəraitində də sürətlə gedəcək. Digər tərəfdən müəyyən proseslr də dolların xeyli ucuzlaşacağını göstərir.
Məsələn, məlumdur ki, Donald Tramp 2010-cu ildə qəbul olunmuş "Dodd-Frank" qanununa yenidən baxılması barədə sərəncam imzalayıb. Rusiyanın "Kommersant" qəzeti yazır ki, bu qanun maliyyə bazarlarının geniş miqyasda dövlət tənzimlənməsini nəzərdə tutur. Sənədi şərh edən və hazırlayan Konqresin Nümayəndələr Palatasının üzvü En Vaqner bildirib: "Biz Amerika xalqına, az və orta gəlirli investorlara, pensiyaçılara özlərinin yığımlarına nəzarət etmək imkanını qaytarırıq". Xatırladaq ki, "Dodd-Frank" qanunu eks-prezident Barak Obama tərəfindən 2008-ci il maliyyə böhranının nəticələrinin aradan qaldırılması məqsədilə imzalanıb. Ağ Ev isə bu qanunun bazarlara maneə yaratdığını, kreditlərə çıxışı azaltdığını, iqtisadi artımı əngəllədiyini və iş yerlərinin açılmasını məhdudlaşdırdığını bəyan edir. Qanuna yenidən baxılması fonunda dövriyyəyə daha çox dollar buraxılması və bunun da ABŞ valyutasını ucuzlaşdıracağı gözlənir.
Digər tərəfdən investorların yenidən neftə böyük sərmayə yatırması da vəziyyəti dəyişir. Hazırda investorların Neft İxrac edən Ölkələr Təşkilatının (OPEK) neft hasilatının azaldılmasını nəzərdə tutan sazişə inamı getdikcə daha çox artır. OPEK və kartelə üzv olmayan digər ölkələrin neft hasilatını azaltması investorların neftin qiymətinin artan istiqamətdə davam edəcəyi ilə bağlı gözləntilərini də artırır. "Bloomberg"in məlumatına görə, OPEK üzrə ötən ay neft təklifi gündəlik 840 min barrel azalıb. Qeyri-OPEK ölkəsi və ən böyük neft istehsalçısı olan Rusiya da ötən ay saziş üzrə gündəlik neft istehsalını 117 min barrel azaldıb. Azərbaycan hasilatı sutkada 35 min barrel azaltmaqla bağlı götürdüyü öhdəliyi tam yerinə yetirib. Neftin qiymətinin ötən yeddi həftədə 50 dollar səviyyəsindən yuxarıda olması isə investorların ABŞ-da şist nefti istehsalına daha çox maliyyə vəsaiti qoymalarına səbəb olub. Belə vəziyyətdə neftin yüksələn qiyməti də dolları ucuzlaşdırır və prosesin müəyyən müddət davam etməsi gözlənir. Bundan əlavə, dünya ölkələrinin mərkəzi bankları ehtiyatlarında olan dolları qızılla əvəzləyir. Təkcə 2016-ci ildə mərkəzi banklar 383,6 ton qızıl alışı həyata keçirib. "World Gold Council" təşkilatı bildirir ki, qızıl ehtiyatlarını ən çox artıran ölkələr arasında Rusiya, Çin və Qazaxıstan lider olub. Bu 3 ölkə il ərzində qızıl alışı həyata keçirən mərkəz bankların məcmu alışının 80%-ni təşkil edib. Ümumiyyətlə, qızıla olan tələb gedərək artır. Bu hal da dolların məzənnəsinə təsirini göstərir və onu ucuzlaşdırır. Təbii ki, bütün bunlar Azərbaycana da təsirsiz ötüşmür və baş verənlər fonunda ölkəmizdə də dolların gedərək ucuzlaşması gözlənir.
Tahir TAĞIYEV
