Azərbaycanda "halal qida" sektoru ətrafında yaranan son vergi qalmaqalı təkcə maliyyə pozuntusu deyil, həm də ictimai etimad, hüquqi məsuliyyət və dini-mənəvi dəyərlər baxımından ciddi suallar doğurur. Məlum olub ki, “Azəri Halal” MMC-nin Dövlət Vergi Xidmətinin 2 saylı Ərazi Vergilər Baş İdarəsinə 49 909,14 manat, “Az.Halal Qida” MMC-nin Bakı şəhəri Lokal Gəlirlər Baş İdarəsinə 1 642 263,64 manat, “Halal Food” MMC-nin isə 2 140 931,41 manat vergi borcu yaranıb. Beləliklə, adıçəkilən üç şirkətin ümumi vergi borcu 3,8 milyon manatı ötür.
Ən diqqətçəkən məqam isə bu şirkətlərin nizamnamə kapitallarının son dərəcə aşağı olmasıdır. “Azəri Halal” MMC 100 manat, “Az.Halal Qida” MMC 50 manat, “Halal Food” MMC isə cəmi 10 manat nizamnamə kapitalı ilə fəaliyyət göstərir. Bu rəqəmlər onu göstərir ki, milyonlarla manatlıq maliyyə dövriyyəsi və vergi öhdəliyi yaradan şirkətlərin arxasında faktiki maliyyə təminatı demək olar yoxdur. Belə olan halda ortaya haqlı sual çıxır: bu qədər aşağı kapital ilə fəaliyyət göstərən şirkətlər dövlət və istehlakçı qarşısında necə məsuliyyət daşıya bilər?
Nizamnamə kapitalı hüquqi şəxsin bazara daxil olarkən üzərinə götürdüyü minimal maliyyə məsuliyyətidir. Çox təəsüf ki, Azərbaycan qanunvericiliyi MMC-lərin çox aşağı kapital ilə yaradılmasına imkan verir. Formal baxımdan bu, sahibkarlığın təşviqi məqsədi daşıyır. Lakin praktikada milyonlarla manat dövriyyəsi olan şirkətin cəmi bir neçə manat kapital ilə fəaliyyət göstərməsi ciddi iqtisadi risk yaradır. Çünki şirkət iflas etdiyi və ya vergi öhdəliklərini yerinə yetirmədiyi halda dövlətin, kreditorların və vətəndaşların qarşısında real təminat mexanizmi qalmır. Faktiki olaraq bütün risk cəmiyyətin və dövlətin üzərinə ötürülür.
Bu vəziyyət Azərbaycanda korporativ nəzarət və maliyyə məsuliyyəti mexanizmlərinin nə dərəcədə effektiv işlədiyi ilə bağlı da ciddi suallar doğurur. Çünki normal iqtisadi modeldə böyük maliyyə dövriyyəsi olan şirkətlərin ya yüksək kapitalı, ya da real aktiv təminatı olmalıdır. Əks halda belə şirkətlər bazarda riskli və qeyri-şəffaf subyektə çevrilirlər. Təcrübədə isə bəzi hallarda aşağı kapital ilə fəaliyyət göstərən MMC-lər böyük dövriyyə yaradır, vergi və digər öhdəlikləri topladıqdan sonra fəaliyyətini dayandırır, hüquqi ünvanını dəyişir və ya rəhbərlik dəyişiklikləri vasitəsilə məsuliyyətdən yayınmağa çalışır.
Burada iqtisadi baxımdan daha təhlükəli məqam "haqsız rəqabət üstünlüyü"dür. Vergisini tam ödəyən şirkət əməkhaqqını rəsmiləşdirir, sosial ödəniş edir, mühasibatlıq aparır və bütün maliyyə öhdəliklərini yerinə yetirir. Vergidən yayınan və ya vergi borcunu uzun müddət ödəməyən şirkət isə bazarda daha ucuz qiymət təklif edə bilir. Bu isə dürüst sahibkarların bazardan sıxışdırılması, kölgə iqtisadiyyatının genişlənməsi və dövlət büdcəsinin zərərə uğraması ilə nəticələnir. Nəticədə vergi ödəyən sahibkar cəzalanır, öhdəlikdən yayınan isə üstünlük qazanır.
Məsələnin hüquqi tərəfi də kifayət qədər mürəkkəbdir. Azərbaycan qanunvericiliyinə əsasən, MMC təsisçiləri əsasən şirkətin öhdəliklərinə görə yalnız qoyduqları pay həcmində məsuliyyət daşıyırlar. Yəni nizamnamə kapitalı 10 manat olan şirkətin milyonlarla manat borcu yarandıqda təsisçinin hüquqi məsuliyyəti olduqca məhdud görünür. Bu model kiçik sahibkarlığın qorunması üçün nəzərdə tutulsa da, bəzi hallarda sui-istifadə imkanına çevrilir. Dünyanın bir çox ölkəsində buna görə "benefisiar sahiblik", "real nəzarətçi şəxslər" və "korporativ məsuliyyətin genişləndirilməsi" mexanizmləri tətbiq olunur. Məqsəd odur ki, şirkətin arxasında duran real maliyyə sahibləri və idarəedicilər şəffaf şəkildə müəyyən olunsun və böyük vergi borcları yaranarkən məsuliyyət yalnız kağız üzərində qalməsin.
Mövzunun ən həssas tərəfi isə “halal” anlayışının bu prosesdə necə istifadə olunmasıdır. “Halal” sözü Azərbaycan cəmiyyətində yalnız qida standartı deyil, həm də etibar, dürüstlük və dini-mənəvi təmizliyin simvolu kimi qəbul olunur. İnsanlar “halal” markasına inanaraq həmin məhsulu seçir və bunun arxasında dini-etik məsuliyyət olduğunu düşünürlər. Lakin milyonlarla manat vergi borcu olan şirkətlərin məhz bu adı daşıması ciddi mənəvi ziddiyyət yaradır.
İslam iqtisadiyyatında maliyyə məsuliyyəti mühüm prinsip sayılır. Vergi və digər maliyyə öhdəliklərinin yerinə yetirilməsi yalnız hüquqi məsələ deyil, həm də mənəvi borc kimi qiymətləndirilir. Xüms, zəkat və digər maliyyə öhdəlikləri İslamda ibadətin və sosial ədalətin bir hissəsi hesab olunur. Bu baxımdan “halal” adı altında fəaliyyət göstərən şirkətin vergi öhdəliklərini yerinə yetirməməsi ciddi etik problem yaradır. Çünki dini dəyərlərdən kommersiya üstünlüyü kimi istifadə edən şirkət eyni zamanda maliyyə məsuliyyətindən yayınırsa, bu artıq “halal” anlayışının mahiyyətinə zidd görünür.
Bu məsələ həm də istehlakçı hüquqları aspektindən narahatlıq yaradır. Çünki dini inanclarına güvənərək məhsul alan vətəndaş əslində yalnız məhsulun tərkibinə deyil, həmin şirkətin etik davranışına da etibar edir. Əgər “halal” brendi sadəcə marketinq alətinə çevrilirsə və şirkətin maliyyə fəaliyyəti qeyri-şəffafdırsa, bu artıq istehlakçı etimadının manipulyasiyası kimi qiymətləndirilməlidir
Digər tərəfdən, Azərbaycanda “halal” anlayışının hüquqi tənzimlənməsi əsasən məhsulun istehsal üsulu və dini standartlara uyğunluğu ilə məhdudlaşır. Halbuki, beynəlxalq təcrübədə halal iqtisadiyyatı yalnız məhsulun tərkibini deyil, şirkətin ümumi etik fəaliyyətini də əhatə edir. Buraya vergi intizamı, şəffaf maliyyə hesabatlılığı, işçi hüquqları və dürüst biznes davranışı daxildir. Əgər şirkət “halal” adını kommersiya üstünlüyü kimi istifadə edirsə, onun fəaliyyəti də bu anlayışın mənəvi yükünə uyğun olmalıdır.
Mövcud vəziyyət göstərir ki, problem yalnız ayrı-ayrı şirkətlərin vergi borcu ilə məhdudlaşmır. Burada sistemli boşluqlar, zəif nəzarət mexanizmləri və etik məsuliyyət problemi mövcuddur. Aşağı nizamnamə kapitalı ilə iri maliyyə fəaliyyəti aparan şirkətlərə nəzarətin gücləndirilməsi, böyük vergi borcu olan müəssisələrin daha şəffaf monitorinqi və "halal" brendi altında fəaliyyət göstərən bizneslər üçün etik-maliyyə standartlarının müəyyən edilməsi artıq zərurətə çevrilib. Əks halda dini etimad üzərində qurulan brendlər iqtisadi məsuliyyətsizliyin və ictimai aldatmanın vasitəsinə çevrilə bilər.
Akif NƏSİRLİ
