İlham Şaban "ABŞ administrasiyası hesab edir ki, bazar ilk şoku müəyyən qədər həzm edib..."
ABŞ-ın Rusiya neftinə qarşı tətbiq etdiyi müvəqqəti güzəşti uzatmamaq qərarı qlobal enerji siyasətində yeni mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilir. Bu addım Vaşinqtonun Moskvanın enerji ixracından əldə etdiyi gəlirləri azaltmaq və bununla Rusiyanın iqtisadi imkanlarını zəiflətmək strategiyasının davamı hesab olunur. Eyni zamanda qərar dünya enerji bazarında balansın necə qorunacağı ilə bağlı yeni suallar yaradır.
Müvəqqəti güzəşt əsasən artıq tankerlərə yüklənmiş və dünya bazarına doğru hərəkətdə olan Rusiya neftinin müəyyən müddət ərzində satışına imkan verirdi. ABŞ administrasiyası əvvəldən bu mexanizmi keçid tədbiri kimi təqdim etmişdi. Məqsəd birdən-birə bazarda neft çatışmazlığı yaratmamaq və qiymətlərin kəskin artmasının qarşısını almaq idi. İndi isə həmin imkanın dayandırılması Vaşinqtonun sanksiya siyasətini daha sərt mərhələyə keçirmək istədiyini göstərir.
ABŞ və Qərb ölkələri hesab edir ki, Rusiyanın enerji ixracından qazandığı milyardlarla dollar ölkənin iqtisadi və hərbi potensialının əsas dayaqlarından biridir. Bu səbəbdən qiymət limiti, maliyyə əməliyyatlarına nəzarət və enerji sektoruna qarşı müxtəlif məhdudiyyətlər tətbiq edilir. Lakin indiyədək Qərb ölkələri enerji bazarında böyük böhran yaranmaması üçün müəyyən istisnalar saxlayırdı. Yeni qərar isə göstərir ki, Vaşinqton artıq həmin istisnaların böyük hissəsini aradan qaldırmağa çalışır.
Bununla yanaşı, dünya enerji bazarının reallıqları ABŞ-ın siyasətini tam sərt xətt üzrə davam etdirməsini çətinləşdirə bilər. Hazırda Yaxın Şərqdə artan gərginlik, xüsusilə İran ətrafında baş verən hadisələr qlobal enerji təhlükəsizliyi üçün əlavə risk yaradır. Əgər regionda vəziyyət daha da pisləşərsə və ya dünya bazarında neft təklifi azalarsa, qiymətlərin sürətlə bahalaşması mümkündür. Bu isə həm Avropa ölkələri, həm də ABŞ iqtisadiyyatı üçün ciddi inflyasiya təzyiqi yarada bilər.
Belə şəraitdə Vaşinqtonun gələcəkdə müəyyən müvəqqəti güzəştlərə yenidən qayıtması ehtimalı istisna olunmur. ABŞ üçün əsas prioritet Rusiyaya təzyiqi artırmaq olsa da, qlobal enerji böhranının qarşısını almaq da strateji əhəmiyyət daşıyır. Bu səbəbdən gələcəkdə artıq yüklənmiş neftin satışına icazə verilməsi, bəzi ölkələr üçün keçid müddətinin uzadılması və ya qiymət limiti mexanizminin yumşaldılması kimi addımlar gündəmə gələ bilər.
Hesab edirik ki, enerji bazarında vəziyyətin inkişafı əsasən üç amildən asılı olacaq: Yaxın Şərqdə geosiyasi gərginliyin səviyyəsi, dünya iqtisadiyyatında enerji tələbatının artım tempi və Rusiyanın alternativ bazarlara çıxış imkanları. Xüsusilə Asiya bazarı burada mühüm rol oynayır. Çin və Hindistan kimi böyük idxalçıların Rusiya neftini almağa davam etməsi Moskvanın enerji gəlirlərinin tam azalmasının qarşısını ala bilər.
Nəticə etibarilə, ABŞ hazırda həm siyasi, həm də iqtisadi baxımdan mürəkkəb balans siyasəti yürüdür. Vaşinqton bir tərəfdən Rusiyanın maliyyə imkanlarını məhdudlaşdırmaq istəyir, digər tərəfdən isə dünya enerji bazarında ciddi böhran və qiymət şoku yaranmamasına çalışır. Buna görə də gələcək qərarlar yalnız siyasi məqsədlərlə deyil, həm də qlobal enerji bazarındakı vəziyyət və iqtisadi risklərlə müəyyən olunacaq.
Neft sənayesi üzrə mütəxəssis İlham Şaban "Bakı-Xəbər" qəzetinə açıqlamasında bildirdi ki, Vaşinqtonun mart və aprel aylarında Rusiya neftinə tətbiq etdiyi məhdudiyyətlərdəki müvəqqəti yumşaltmalar “Rusiyaya rəhm etmək” üçün deyil, qlobal bazarda panikanın qarşısını almaq məqsədi daşıyırdı: "Bu qərar xüsusilə Hörmüz boğazındakı böhran fonunda verilmişdi. İndi isə ABŞ administrasiyası hesab edir ki, bazar ilk şoku müəyyən qədər həzm edib və həmin müvəqqəti yumşaltmaya əvvəlki qədər ehtiyac yoxdur".
Şabanın sözlərinə görə, burada bir neçə paralel amil rol oynayır. Əvvəla, Hörmüz faktoru artıq mart-apreldəki qədər kritik görünmür. O dövrdə əsas qorxu İran ətrafındakı müharibənin və Hörmüzdə daşımaların iflic olmasının qlobal bazarı gündəlik təqribən 20 milyon barrel neft və neft məhsulundan məhrum edəcəyi idi. Ona görə ABŞ Rusiya neftinə yanaşmanı bir qədər yumşaldaraq bazara olan təzyiqləri qismən azaltmağa çalışdı. Hazırda isə Vaşinqton hesab edir ki, bazar alternativ marşrut və təchizatlara qismən uyğunlaşıb, strateji ehtiyatlar və əlavə OPEC+ hasilatı ilə vəziyyət idarəolunandır. Bu səbəbdən yaxın perspektivdə "bahalı neft" ssenarisi zəifləyib.
Şaban qeyd edir ki, mart-apreldə prioritet qlobal enerji şokunun qarşısını almaq idisə, mayda Vaşinqton bazarın artıq o qədər də kövrək olmadığını düşündü və Rusiyaya verilən müvəqqəti nəfəs borusunu saxlamağa ehtiyac görmədi. Amma bu qərarı tam strateji dönüş adlandırmaq olmaz, çünki İrana yeni zərbələrin endirilməsi ehtimalı aradan qalxmayıb. Əgər Hörmüzdə vəziyyət yenidən kəskin pisləşsə və qiymətlər sıçrasa, ABŞ eyni mexanizmi yenidən işə sala bilər.
Akif NƏSİRLİ
