ABŞ ilə Çin arasında münasibətlər son illərdə təkcə iqtisadi və siyasi rəqabət çərçivəsində deyil, həm də texnologiya və kibertəhlükəsizlik müstəvisində daha sərt xarakter almağa başlayıb. Donald Trampın Çinə səfəri zamanı ABŞ nümayəndə heyətinə tətbiq edilən fövqəladə təhlükəsizlik tədbirləri bu etimadsızlığın hansı səviyyəyə çatdığını bir daha ortaya qoydu. Verilən məlumatlara əsasən, ABŞ rəsmilərinin şəxsi telefon, planşet və noutbuklardan istifadə etməməsi, yalnız xüsusi hazırlanmış müvəqqəti cihazlarla işləməsi, hətta həmin cihazların ABŞ-a qayıtdıqdan sonra məhv edilməsi Vaşinqtonun Pekindən gələn mümkün texnoloji təhdidləri nə qədər ciddi qəbul etdiyini göstərir.
Ən diqqətçəkən məqamlardan biri isə Trampın Çində təqdim olunan bütün hədiyyələrin və suvenirlərin məhv edilməsinə göstəriş verməsi idi. Diplomatik praktikada hədiyyə mübadiləsi dövlətlərarası münasibətlərin yumşaq güc elementlərindən biri hesab olunur. Lakin ABŞ rəhbərliyinin bu addımı göstərdi ki, artıq texnologiya dövründə adi bir hədiyyə belə potensial təhlükə mənbəyi kimi qiymətləndirilir. Vaşinqtonun narahatlığı əsasən mümkün elektron izləmə cihazları, dinləmə sistemləri və ya məlumat toplama texnologiyalarının gizli şəkildə həmin əşyalara yerləşdirilə bilməsi ehtimalı ilə bağlıdır.
Bu hadisə təsdiqləyir ki, ABŞ-Çin münasibətlərində etimadsızlıq artıq strateji səviyyəyə yüksəlib. Əgər əvvəlki dövrlərdə iki ölkə arasında əsas mübahisə mövzuları ticarət tarifləri, enerji bazarları və geosiyasi nüfuz uğrunda mübarizə idisə, indi kibertəhlükəsizlik və informasiya texnologiyaları əsas qarşıdurma sahəsinə çevrilib. ABŞ uzun müddətdir Çin şirkətlərini və texnologiya sektorunu milli təhlükəsizlik üçün risk hesab edir. Xüsusilə telekommunikasiya, süni intellekt, məlumat bazaları və yarımkeçirici texnologiyalar sahəsində rəqabət getdikcə daha sərt xarakter alır.
Vaşinqtonun davranışı onu göstərir ki, ABŞ Çinin texnoloji inkişaf tempindən ciddi şəkildə narahatdır. Son illərdə Çin süni intellekt, 5G texnologiyası, rəqəmsal nəzarət sistemləri və kibermüdafiə imkanları sahəsində böyük irəliləyiş əldə edib. Bu isə ABŞ-da belə bir fikir formalaşdırıb ki, Pekin təkcə iqtisadi rəqib deyil, həm də texnoloji üstünlük sahəsində əsas təhlükədir. ABŞ-ın Çinə qarşı tətbiq etdiyi texnoloji sanksiyalar, Çin şirkətlərinə qoyulan məhdudiyyətlər və yarımkeçirici ixracına nəzarətin gücləndirilməsi də məhz bu narahatlığın nəticəsi hesab olunur.
Digər tərəfdən, Tramp administrasiyasının bu qədər sərt təhlükəsizlik tədbirləri görməsi müəyyən mənada ABŞ-ın kibertəhlükəsizlik sahəsində Çinin potensialını qəbul etməsi kimi də qiymətləndirilə bilər. Çünki bir dövlət yalnız real və ciddi təhlükə gördüyü halda belə genişmiqyaslı ehtiyat tədbirlərinə əl atır. Bu baxımdan, Vaşinqtonun davranışı Pekinin texnoloji imkanlarını etiraf etmək anlamına gəlir.
Məsələnin başqa bir tərəfi isə beynəlxalq diplomatiyanın xarakterinin dəyişməsidir. Əvvəllər diplomatik münasibətlər əsasən siyasi dialoq və iqtisadi əməkdaşlıq üzərində qurulurdusa, indi rəqəmsal təhlükəsizlik dövlətlərarası əlaqələrin ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Artıq dövlət başçılarının səfərlərində təkcə fiziki təhlükəsizlik deyil, informasiya təhlükəsizliyi də prioritet məsələ sayılır. Bu isə gələcəkdə beynəlxalq münasibətlər sistemində "texnoloji soyuq müharibə" anlayışının daha da aktuallaşacağını göstərir.
Bütün bunların fonunda ABŞ-Çin münasibətlərinin yaxın dövrdə daha da mürəkkəbləşəcəyi ehtimal olunur. Çünki tərəflər arasında etimadın azalması yalnız siyasi münasibətlərə deyil, qlobal iqtisadi sistemə də təsir göstərir. Dünyanın iki ən böyük iqtisadi gücü arasında texnologiya sahəsində dərinləşən qarşıdurma beynəlxalq bazarlarda parçalanma riskini artırır, yeni bloklaşmalar yaradır və qlobal təhlükəsizlik mühitini daha həssas vəziyyətə gətirir.
Nəticə etibarilə, Trampın Çinə səfəri zamanı tətbiq olunan təhlükəsizlik tədbirləri sadəcə texniki ehtiyat addımı deyil, ABŞ-Çin münasibətlərinin indiki mahiyyətini əks etdirən siyasi mesajdır. Bu hadisə göstərir ki, XXI əsrin əsas geosiyasi mübarizəsi artıq yalnız silah və iqtisadiyyat üzərində deyil, informasiya, texnologiya və kibertəhlükəsizlik sahəsində gedir.
Akif NƏSİRLİ
