Türk Dövlətləri Təşkilatının Dövlət Başçılarının qeyri-rəsmi Zirvə Görüşü ilk dəfə 2024-cü ildə Şuşada keçirilmişdir. Növbəti görüş "Süni İntellekt və Rəqəmsal İnkişaf" mövzusunda 2026-cı il mayın 13-də Qazaxıstanın Şuşa ilə qardaşlaşmış şəhəri, Türk Dünyasının Mənəvi Paytaxtı" olan Türküstan şəhərində keçirildi.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Türk Dövlətləri Təşkilatının Dövlət başçılarının qeyri-rəsmi Zirvə görüşündə çıxışında türk dövlətləri ilə rəqəmsal inkişaf, Avropa ilə Asiya arasında "Rəqəmsal İpək Yolu" layihəsinin icra olunmasını, layihənin tərkib hissəsi olan, Azərbaycan ilə Qazaxıstan arasında Trans-Xəzər Fiber-Optik Kabel xəttinin yaxın aylarda istifadəyə verilməsinin planlaşdırılmasını, türk dövlətləri arasında nəqliyyat sahəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsini, gələcəkdə Zəngəzur dəhlizinin də yer alacağı Orta Dəhlizin əhəmiyyətinin daha da artmasını, Orta Dəhliz boyunca gömrük prosedurlarının sadələşdiriməsini, Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində hazırlanmış "e-Permit" sisteminin elektron icazələrin operativ şəkildə verilməsini təmin etməsini bildirməklə yanaşı, bir daha vurğuladı ki, "ailəmiz olan Türk dünyası XXI əsrin nüfuzlu geosiyasi güc mərkəzlərindən birinə çevrilməlidir".
Qeyd etmək lazımdır ki, Prezident İlham Əliyev 2025-ci il 7 yanvar tarixində yerli televiziya kanallarına müsahibəsində də beynəlxalq münasibətlərdə olan yeni reallıqları, Qərb ölkələrində siyasi və mənəvi böhranların olduğunu, belə bir şəraitdə Türk Dövlətləri Təşkilatı kimi yeni aktorun güc mərkəzinə çevrilə biləcəyini vurğulamışdı: "...Türk Dövlətləri Təşkilatı dünya miqyasında ciddi güc mərkəzinə çevrilə bilər. Çünki burada geniş coğrafiya, insan resursları, təbii sərvətlər, nəqliyyat-kommunikasiya xətləri və birlik vardır".
Zirvə görüşündə türk dövlətləri arasında siyasi, iqtisadi, rəqəmsal və mədəni əməkdaşlığın gücləndirilməsinə yönəlmiş Türküstan Bəyannaməsi də imzalandı. Bəyannamədə türk dövlətləri arasında birliyin və strateji tərəfdaşlığın möhkəmləndirilməsi, süni intellekt, rəqəmsal inkişaf və innovasiya sahəsində əməkdaşlığın artırılması, nəqliyyat, enerji və ticarət əlaqələrinin genişləndirilməsi, investor xidmətlərini asanlaşdıran rəqəmsal platformaların inkişafının dəstəklənməsi, türk dünyasının ortaq tarix, dil və mədəni irsinin qorunması, regional təhlükəsizlik və sabitlik məsələlərində koordinasiyanın gücləndirilməsi, beynəlxalq platformalarda ortaq mövqelərin dəstəklənməsi məsələləri əksini tapmışdır.
Türk dünyasını birləşdirmək, birgə inkişafını təmin etmək məqsədilə yaradılan Türk Dövlətləri Təşkilatının fəaliyyətində əsas vəzifələri tərəflər arasında qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsi, regionda və dünyada sülh yaradılması, türk dövlətlərinin xarici siyasət məsələlərinə ortaq yanaşma, beynəlxalq terrorizmə, transmilli cinayətkarlığa qarşı birgə mübarizə, regional və ikitərəfli əməkdaşlığın gücləndirilməsi, ticarət əlaqələri və investisiyalar üçün əlverişli şəraitin yaradılması, hərtərəfli və balanslaşdırılmış iqtisadi yüksəlişə, sosial və mədəni inkişafa səy göstərilməsi, elm, texnologiyalar, təhsil və mədəniyyət sahəsində qarşılıqlı əlaqələrin genişləndirilməsi, kütləvi informasiya vasitələri arasında əlaqələrin, informasiya mübadiləsinin təşviq edilməsi, hüquq sahəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsidir. 2009-cu ildə Naxçıvan Muxtar Respublikasında Türkdilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq Şurası yaradıldı və bu qurumun müəyyən inkişaf yolu keçməsində hər cür maneələri dəf edən Türk dünyasının liderlərindən olan Heydər Əliyevin və Süleyman Dəmirəlin rolu böyükdür. Ümummilli lider Heydər Əliyev türkdilli, türkmənşəli respublikaların ümumi toplantısı olan Türk Dövlətləri Başçılarının zirvə toplantılarına üzv dövlətlərin hər birinin müstəqil dövlət kimi mövcud olması, dövlətlərarası əlaqələrinin inkişaf etdirilməsi, möhkəmləndirilməsi, ortaq dəyərlərin qiymətləndirilməsi, tarixi irsi canlandırmaq baxımından önəm verirdi. Belə toplantılarda həmçinin Qafqazdakı münaqişələrin nizamlanması, bölgədə təhlükəsizlik, iqtisadi, mədəni, elmi və sairən məsələlər də müzakirə edilirdi. Heydər Əliyev qurumda bütün türk dövlətlərinin, xalqlarının, Türkiyə, Qazaxıstan, Türkmənistan, Qırğızıstan, Qaqauziya, Tatarıstan, Başqırdıstan nümayəndələrinin bir yerdə olması, kökləri haqqında müzakirələr edilməsinin türk xalqlarının birləşdirilməsi baxımından əhəmiyyətini bildirirdi. Hazırda beş dövlət - Azərbaycan, Türkiyə, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Özbəkistan Türk Dövlətləri Təşkilatının daimi üzvüdür. Şimali Kipr Türk Respublikası, Türkmənistan və Macarıstan isə TDT-də müşahidəçi qismində təmsil olunur.
TDT-na daxil olan dövlətlərin əraziləri böyükdür, əhalinin sayı da çoxdur. TDT-na üzv və müşahidəçi olan dövlətlərin ümumilikdə ərazisi 95.046,3709 km², əhalisi təxminən 178 milyondu (Türkiyənin ərazisi 783.562 km², əhalisi 85, 5 milyon, Azərbaycanın ərazisi 86, 6 km², əhalisi 10 milyon, Qazaxıstanın ərazisi 2,724,900 km², əhalisi 20 milyon, Özbəkistanın ərazisi 448,978 km², əhalisi 38 milyon, Qırğızıstanın ərazisi 199,951 km², əhalisi 7 milyon, Türkmənistanın ərazisi 491.200 km², əhalisi 7 milyon, Macarıstanın ərazisi 93,030 km², əhalisinin sayı 10 milyon, Şimali Kipr Türk Republikasının ərazisi 3,355 km², əhalisinin sayı 300 min). TDT-nın güc mərkəzinə çevrilməsini təşkilata daxil olan dövlətlərin ərazisinin böyüklüyü, əhalisinin çoxluğu ilə yanaşı zəngin təbii ehtiyyatları, iqtisadiyyatının çoxşaxəli olması, geostrateji mövqeləri də şərtləndirir. Çinlə Böyük Britaniyanı birləşdirəcək uzunluğu 10 min mildən çox olan Tarixi İpək Yolunun 17 iştirakçısından (Çin, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Azərbaycan, Gürcüstan, Türkiyə, Bolqarıstan, Rumıniya, Moldova, Ukrayna, Rusiya, Belarus, Polşa, Almaniya, Niderland, Belçika, Böyük Britaniya) 4-ü (Qazaxıstan, Qırğızıstan, Azərbaycan,Türkiyə) türk respublikasıdır.
TDT-da üzv olan Türkiyə böyük geosiyasi nüfuza malik olub, NATO hərbi təşkilatında güclü orduya sahib dövlətdir. Dünyada sülh və təhlükəsizliyə vasitəçi olan ədalətli bir dövlət kimi nüfuz qazanmışdır. Türkiyənin xarici siyasət təcrübəsi, hərbi quruluşu, siyasi sabitliyi və intellektual insan potensialı, eləcə də Orta Asiya və Qafqaz türk dövlətlərinin təbii ehtiyatları, böyük coğrafi ölçüləri və bir çox başqa səbəblərlə TDT vacib bir birliyə çevrilməlidir.
TDT-nın digər üzvü Azərbaycan dünya xəritəsində yerləşməsinə, neft və qaz ilə zəngin olmasına görə və çoxşaxəli iqtisadi əlaqələr baxımından fərqlənir. Türkiyə ilə yanaşı humanitar yardımlarda fəal iştirak edir.
Təşkilatın digər üzvlərinin də özəllikləri var. Qazaxıstan zəngin neft ehtiyyatları ilə yanaşı, digər təbii ehtiyyatlara malikdir. Özbəkistan təbii qaz, zəngin qızıl, uran ehtiyyatları ilə yanaşı, digər təbii ehtiyyatlara malikdir. Qırğızıstan əlvan metalları ilə zəngindir.
TDT-da müşahidəçi ölkə olan Türkmənistanın geosiyasi mövqeyi Avropa ölkələri ilə Çin və Hindistana gedən quru yollarının üzərində yerləşməsi baxımından əlverişlidir. Təbii qaz və neft ehtiyatına görə dünyanın ən qabaqcıl dövlətlərindən biridir. Macarıstan NATO-nun və Avropa İttifaqının üzvüdür. Şimali Kipr Türk Republikası Ağ dəniz ilə əhatə olunmuş strateji əhəmiyyətli respublikadır.
Türklər tarix boyu mədəniyyət və adət-ənənələrə söykənən qardaşlıq münasibətlərinə diqqət yetirərək, vahid bir millətin övladları olduqları barədə inamlarını qorumağa müvəffəq olmuşlar. Tarixin bütün dövrlərində türk dövlətləri, xüsusən də Azərbaycan və Türkiyə bir-birləri ilə əlaqələr saxlamışlar, türk kimliyini unuitmamışlar. TDT-da inteqrasiya prosesindəki maneələri aradan qaldırmaq üçün həll yollarını müəyyən etmək əhəmiyyət kəsb etmişdir. TDT siyasi, iqtisadi, mədəni sahədə əlaqələrini türk kimliyi bağlılığı nöqteyi-nəzərindən həyata keçirməlidir. TDT-nın üzv dövlətləri arasında sərbəst gediş-gəliş, sərbəst yaşama, ortaq ordu, ortaq bazar münasibətləri qurulmalıdır. Dövlətlərarası əlaqələrdə ortaq tarix, mədəni dəyərlər, normalar və dil kimi elementləri ön plana çıxarmaqla, türk dünyası münasibətlərinin daha sıx formalaşmasına şərait yaratmaq lazımdır.
Ramilə Dadaşova
Siyasi elmlər doktoru, dosent,
AMEA Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutunun Beynəlxalq münasibətlər və geosiyasət şöbəsinin müdiri
