ABŞ və İsrailin İranla müharibəsi qlobal şirkətlərə azı 25 milyard dollara başa gəlib və bu rəqəm artmaqda davam edir. "Reuters" agentliyinin münaqişə başlayandan bəri ABŞ, Avropa və Asiya nəhənglərinin hesabatları əsasında apardığı təhlilə görə, biznes dünyası enerjidaşıyıcıların kəskin bahalaşması, təchizat zəncirinin qırılması və Hörmüz boğazının bağlanması səbəbindən reallıqla üz-üzə qalıb.
Ən azı 279 qlobal şirkət zərəri kompensasiya etmək üçün məhsulun qiymətlərini qaldırıb və istehsalı azaldıb. Bəzi korporasiyalar dividendlərin ödənilməsini və səhmlərin geri satın alınmasını dayandırıb, işçiləri məcburi məzuniyyətə göndərib və hökumətlərdən təcili maliyyə yardımı tələb edib. "Whirlpool" şirkətinin baş icraçı direktoru Mark Bitzer vəziyyəti belə şərh edib: "Sənayedəki bu geriləmə qlobal maliyyə böhranı dövrünə bənzəyir və digər resessiyalardan daha ağırdır". Məişət texnikası istehsalçısı artıq illik gəlir proqnozunu yarıbayarı azaldıb və dividendləri dondurub. "Procter&Gamble", Malayziyanın qoruyucu istehsalçısı "Karex" və Yaponiyanın avtomobil nəhəngi "Toyota" da hərbi əməliyyatların yaratdığı xərc böhranı barədə xəbərdarlıq edib. İranın Hörmüz boğazını bağlamasından sonra neftin bir barelinin qiyməti 100 dolları ötüb. Bu, daşınma xərclərini kəskin artırıb, xammal tədarükünü iflic edib və qlobal dəniz marşrutlarını tamamilə pozub. "Reuters" vurğulayır ki, araşdırılan şirkətlərin beşdə biri müharibənin birbaşa maliyyə zərbəsinə məruz qaldığını bəyan edib. Onların arasında kosmetika, təkər, yuyucu vasitələr istehsalçılarından tutmuş, kruiz operatorları və aviaşirkətlərə qədər onlarla fərqli sektor var. Ağır itkilər verən şirkətlərin əksəriyyəti Böyük Britaniya və Avropada yerləşir ki, buralarda enerji xərcləri müharibədən əvvəl də yüksək idi. Şirkətlərin təxminən üçdə biri isə Yaxın Şərq neftindən kritik dərəcədə asılı olan Asiya regionunun payına düşür. Aviaşirkətlərin ümumi itkisi 15 milyard dollara çatıb, çünki təyyarə yanacağının qiyməti təxminən iki dəfə artıb. Böhran uzandıqca antirekordlar yenilənir: "Toyota" münaqişə səbəbindən 4.3 milyard dollarlıq zərər gözlədiyini, "Procter&Gamble" isə xalis mənfəətinin 1 milyard dollar azalacağını açıqlayıb.
"The Financial Times" qəzeti pandemiya dövründəki həyəcanlı alış-verişləri xatırladan səhnələrdən bəhs edərək yazır ki, hazırda bir sıra ölkələr istehlakçıların xam neftdən tutmuş, tibbi şprislərə qədər müxtəlif məhsulları ehtiyat yığmasının qarşısını almağa və bununla da qıtlıq riskini önləməyə çalışır. İran müharibəsi başlayan kimi Hörmüz boğazı bağlanan anda Cənubi Koreya sakinləri plastik zibil torbalarını yığmağa başlayıblar. Avstraliyada isə benzin kanistrləri boşalırdı – kənd yerlərində sürücülər və fermerlər yanacaq ehtiyatlarını ələ keçirirdilər. Çində ötən ay mümkün qoruyucu qıtlığı barədə sosial media paylaşımları yayılmışdı. Qəzet hökumətlərin məsələyə müdaxilə etməyə məcbur olduğunu vurğulayır. Məsələn, Cənubi Koreyada polis şpris ehtiyatı saxladığı şübhəsi ilə şirkətlərə qarşı reydlər keçirib. Naften çatışmazlığı tibbi təchizata təhdid yarada bilər. Hindistanda isə onlayn inflüenserlər biletlə "Diet Coke" partiləri təşkil edirlər – bu içkinin məhdud miqdarda olması ona yeni prestij qazandırıb. "The Financial Times" yazır ki, koronavirus pandemiyası dövründə tualet kağızı qıtlığı yaranmışdı, lakin o zaman panikanın qarşısını almaq mümkün olmuşdu. İndi isə neft və digər əsas malların qlobal qıtlığı getdikcə daha real hala çevrilir. Ailələr, şirkətlər və hökumətlər ehtiyatlarını artırmağa çalışırlar. Qəzetə açıqlama verən iqtisadçılar istehlakçıların bu davranışını təbii sayırlar. Onların fikrincə, hökumətlər mümkün qədər prosesə müdaxilə etməməlidirlər. Bunun əvəzinə bəzi mexanizmlər tətbiq edilə bilər – məsələn, qiymətlərin qaldırılması insanların davranışını dəyişməyə vadar edər. OECD-nin baş iqtisadçısı Mauro Pisu deyir: "İstehlakçıların doğru hesab etdikləri kimi davranmasına, düzgün qiymətlərlə üzləşməsinə imkan vermək lazımdır". Lakin bir çox hökumətlər bunun əksini edir. OECD-nin monitorinq apardığı azı 50 ölkədə yanacaq vergiləri azaldılıb və ya qiymətlərin qalxmasının qarşısını almaq üçün nəzarət mexanizmləri tətbiq edilib. Mauro Pisu vurğulayır ki, bu halda istehlakçılar qısa müddətdə məmnun qala bilərlər, lakin bu addım qıtlığı daha da gücləndirəcək. İqtisadçıların digər tövsiyəsi əhalini ehtiyatların kifayət qədər olmasına inandırmaqdır. Məsələn, Avstraliya ötən həftə ölkənin quru yanacaq ehtiyatlarını gücləndirmək üçün 10 milyard dollarlıq bir paket açıqlayıb. Fevralın 28-də ABŞ və İsrail İrana hava zərbələri endirməyə başladıqdan sonra Tehran Vaşinqtonun Fars körfəzindəki müttəfiqlərinə raket və dron hücumları həyata keçirib və Hörmüz boğazını faktiki olaraq bağlayıb. Müharibəyə qədər dünya neft və qaz tədarükünün 20 faizi məhz bu boğazdan keçirdi. Aprelin 8-dən etibarən tərəflər arasında atəşkəs qüvvədədir və sülh planına dair təkliflər mübadiləsi aparılır.
Ramil QULİYEV
