Rəcəb Tayyip Ərdoğanın Qazaxıstan səfəri zamanı səsləndirdiyi "daha çox qazax neftinin Türkiyə üzərindən nəql edilməsi" fikri əslində Şərq-Qərb enerji dəhlizinin yenidən aktivləşməsi və genişlənməsi istiqamətində strateji siqnal kimi qiymətləndirilir. Bu yanaşmanın mərkəzində Xəzər dənizi üzərindən keçən çoxşaxəli logistika zənciri dayanır: qazax nefti Xəzər vasitəsilə Azərbaycana daşınır, oradan Baku–Tbilisi–Ceyhan neft kəməri ilə Ceyhana çatdırılır və dünya bazarlarına çıxarılır. Mövcud sistem işlək olsa da, əsas sual onun hansı həcmdə genişlənə bilməsidir.
Texniki baxımdan BTC kəmərinin illik ötürmə gücü təxminən 50 milyon ton civarındadır və bu, nəzəri olaraq böyük ehtiyat yaradır. Lakin real istifadədə bu güc tam doldurulmur və illər üzrə daşınma adətən 20–30 milyon ton intervalında dəyişir. Bu, "boş güc" anlayışını yaradır və Qazaxıstan üçün alternativ ixrac marşrutlarını artırmaq baxımından cazibədar görünür. Hazırda Qazaxıstan BTC vasitəsilə təxminən 1-2 milyon ton neft ixrac edir və rəsmi müzakirələrdə bu rəqəmin mərhələli şəkildə bir neçə milyon ton daha artırılması, uzunmüddətli perspektivdə isə 7 milyon tona yaxınlaşması ehtimalı gündəmdədir.
Bununla belə, BTC-nin texniki potensialı marşrutun ümumi məhdudiyyətlərini tam aradan qaldırmır. Qazaxıstan ildə təxminən 85-90 milyon ton neft hasil edən və 70 milyon tondan çox ixrac potensialına malik bir ölkədir. Bu miqyasda artımı Xəzər üzərindən yönləndirmək üçün yalnız boru kəməri deyil, bütöv logistika sisteminin gücləndirilməsi tələb olunur. Buraya Aktau və Bakı limanlarının genişləndirilməsi, Xəzərdə tanker daşımalarının artırılması, qış naviqasiyası və texniki infrastrukturun modernləşdirilməsi daxildir. Bu səbəbdən BTC-nin boş gücü nəzəri imkan yaratsa da, praktik artım marşrutun bütün halqalarının sinxron inkişafından asılıdır.
Hazırda Qazaxıstan ixracının əsas dayağı "Xəzər Boru Kəməri Konsorsiumu" (Caspian Pipeline Consortium - CPC) marşrutudur. Bu xətt Rusiya ərazisindən keçərək Qara dənizdə Novorossiysk limanına çıxır və ölkənin neft ixracının böyük hissəsini təmin edir. CPC həm iqtisadi baxımdan ən ucuz, həm də ən sabit marşrut olduğu üçün Qazaxıstan üçün hələ də əsas ixrac kanalı olaraq qalır. Buna görə də Xəzər üzərindən alternativ istiqamətlərin genişləndirilməsi daha çox “diversifikasiya və geosiyasi sığorta” xarakterlidir, CPC-ni əvəz etmək məqsədi daşımır.
BTC marşrutunun tam potensialının reallaşması isə əlavə problemlərlə üzləşir. Neft keyfiyyəti fərqləri (yüngül Azərbaycan nefti ilə daha ağır qazax qarışıqları), Xəzərdə ekoloji və hüquqi məhdudiyyətlər, dənizdə boru kəməri layihələrinin siyasi riskləri və yüksək investisiya tələb edən logistika zənciri əsas maneələr sırasındadır. Xüsusilə Xəzərin hüquqi statusu və ekoloji razılaşmalar böyük infrastruktur layihələrini ləngidən faktorlardandır.
Bütün bu faktorlar göstərir ki, Şərq-Qərb enerji dəhlizi genişlənə bilər, lakin bu, sıçrayışlı deyil, mərhələli proses olacaq. Yaxın perspektivdə BTC vasitəsilə Qazaxıstan neftinin həcmi bir neçə milyon tonluq diapazonda artacaq, lakin yüz milyon tonluq ixrac strukturunu dəyişdirmək mümkün deyil. Uzunmüddətli dövrdə isə Azərbaycan tranzit ölkə kimi rolunu gücləndirəcək, Türkiyə enerji qovşağı mövqeyini möhkəmləndirəcək, Qazaxıstan isə Rusiya marşrutundan asılılığını tam yox, qismən azaldacaq.
Nəticədə bu layihə təkcə iqtisadi deyil, həm də geosiyasi balanslaşdırma mexanizmidir. Regionda enerji axınlarının istiqaməti dəyişmir, amma alternativlər artır və bu da bütün tərəflər üçün həm riskləri azaldır, həm də yeni diplomatik manevr imkanları yaradır.
Akif NƏSİRLİ
