DOST İş Mərkəzinin yenidən eyni şəxsdən ofis icarəyə götürməsi dövlət satınalmalarının səmərəliliyi və şəffaflığı ilə bağlı ciddi suallar yaradır. Rəsmi məlumata görə, mərkəz 24 aylıq müddət üçün aylıq 55 min manat olmaqla ümumilikdə 1 milyon 320 min manat dəyərində müqavilə bağlayıb. Müqavilənin qalibi iş adamı Əşrəf Səfərovdur. Maraqlıdır ki, bu, həmin sahibkarla ilk əməkdaşlıq deyil. 2024-cü ildə də DOST İş Mərkəzi onunla 24 aylıq ofis icarəsi müqaviləsi imzalamışdı və həmin vaxt aylıq ödəniş 35 min 571 manat idi. Cəmi iki il ərzində icarə haqqının təxminən 55 faiz artaraq 55 min manata yüksəlməsi iqtisadi əsaslandırma tələb edən məsələdir.
Əsas suallardan biri budur: dövlət qurumu niyə davamlı şəkildə yüksək məbləğlərlə icarəyə üstünlük verir, amma uzunmüddətli perspektivdə öz inzibati binasının tikintisini nəzərdən keçirmir? Çünki sadə hesablamaya görə, yalnız son müqavilənin dəyəri 1 milyon manatdan artıqdır. Əgər əvvəlki müqavilə də nəzərə alınarsa, dövlət büdcəsindən eyni məqsəd üçün artıq 2 milyondan çox vəsait xərclənmiş olur. Bu isə müəyyən ölçülü inzibati bina tikintisi üçün ilkin baza yarada biləcək məbləğdir.
Dövlət qurumlarının bəzən icarəyə üstünlük verməsi müəyyən mənada praktik səbəblərlə izah olunur. Tikinti prosesi uzun çəkir, torpaq ayrılması, layihələndirmə, tender, podratçı seçimi və digər bürokratik mərhələlər vaxt tələb edir. İcarə isə quruma dərhal fəaliyyət imkanı verir. Xüsusilə yeni yaradılmış və ya operativ genişlənən qurumlar üçün bu model qısamüddətli baxımdan rahat görünür. Ancaq problem ondadır ki, bu yanaşma uzun illər davam etdikdə dövlət faktiki olaraq daimi xərc öhdəliyinə girir və nəticədə büdcədən milyonlarla manat vəsait çıxır, amma ortada dövlətin mülkiyyətinə keçən heç bir aktiv olmur.
Burada diqqət çəkən digər məqam müqavilələrin eyni sahibkarla bağlanmasıdır. Formal olaraq tender keçirilməsi rəqabətli mühit görüntüsü yaratsa da, praktikada eyni şəxsin təkrar qalib olması və qiymətlərin kəskin artması rəqabətin real olub-olmaması barədə şübhələr yaradır. Çünki normal bazar şəraitində qiymət artımı əsasən inflyasiya, daşınmaz əmlak bazarındakı dəyişiklik və xidmət keyfiyyətinin yüksəlməsi ilə izah edilir. Lakin iki il ərzində 55 faizlik artım Azərbaycanın kommersiya daşınmaz əmlak bazarındakı orta dinamikanı əhəmiyyətli dərəcədə üstələyir. Bu isə sual doğurur: dövlət qurumu alternativ variantları araşdırıbmı, yoxsa tender şərtləri əvvəlcədən müəyyən çevrəyə uyğunlaşdırılıb?
Əşrəf Səfərovun “KİA Motors AZ” MMC ilə əlaqələri də məsələnin ictimai maraq tərəfini artırır. O, şirkətin faktiki rəhbəri hesab olunan Səxavət Səfərovun oğludur və rəsmi reyestr məlumatlarında qanuni təmsilçi kimi göstərilir. Belə hallarda cəmiyyət yalnız müqavilənin qanuni olub-olmaması ilə yox, həm də prosesin etik və şəffaf aparılıb-aparılmaması ilə maraqlanır. Dövlət satınalmalarında ictimai etimad yalnız hüquqi prosedurlarla deyil, eyni zamanda açıq rəqabət və əsaslandırılmış qərarlarla formalaşır.
Məsələnin daha vacib tərəfi isə dövlət idarəçiliyində uzunmüddətli planlaşdırma problemidir. Əgər hansısa dövlət qurumu illərlə eyni şəhərdə və eyni funksiyalarla fəaliyyət göstərəcəksə, o zaman daimi icarə modelinin nə qədər səmərəli olduğu mübahisəlidir. Çünki öz inzibati binasına malik olmaq təkcə maliyyə baxımından deyil, həm də institusional sabitlik baxımından üstünlük sayılır. İcarə modeli isə qurumu bazar qiymətlərindən və sahibkar maraqlarından asılı vəziyyətdə saxlayır. Nəticədə dövlət hər yeni müqavilədə daha yüksək qiymətlə üzləşə bilər.
Bu vəziyyət ümumilikdə Azərbaycanda dövlət satınalmalarının necə planlaşdırıldığı barədə daha geniş suallar ortaya çıxarır. Dövlət büdcəsindən ayrılan vəsaitlərin qısamüddətli rahatlıq naminə uzunmüddətli yükə çevrilməsi riski var. Əgər milyonlarla manat ardıcıl şəkildə icarəyə yönəldilirsə, bu artıq təkcə bir müqavilənin deyil, dövlət maliyyə siyasətinin səmərəliliyi məsələsinə çevrilir. Şəffaflıq, real rəqabət və uzunmüddətli iqtisadi əsaslandırma olmadığı halda isə belə müqavilələr ictimai narazılıq və etimadsızlıq yaratmağa davam edəcək.
Akif NƏSİRLİ
