Azərbaycanın mis istehsalı və ixracı - rəqəmlər niyə uyğun gəlmir?
Azərbaycan son illər mis hasilatını və ixracını artırmağa çalışır. Amma 2025-ci ilin məlumatlarına baxanda bir ziddiyyət görünür: ölkə ildə təxminən 2 766 ton mis filizi istehsal edib, amma eyni dövrdə 16 066 ton mis ixrac edib. Bu rəqəmlər ilk baxışdan uyğunsuz görünür.
Bu məqalədə həmin fərqin səbəblərini sadə şəkildə izah etməyə çalışacağıq.
2025-ci ilin yanvar-sentyabr aylarında Azərbaycanda təxminən 2 766,6 ton mis filizi və konsentratı istehsal olunub. Bu rəqəm rəsmi statistikalara əsaslanır və hazırda ölkədə fəaliyyət göstərən mədənlərin real istehsal gücünü göstərir.
Eyni dövrdə ölkə 16 066 ton mis filizi və konsentratı ixrac edib. İxracın dəyəri təxminən 29.9 milyon dollar olub. Ən böyük alıcı olan Gürcüstana 14 399 ton mis göndərilib. Digər alıcılar arasında Özbəkistan və İsveçrə də var.
Bu rəqəmlər niyə uyğun gəlmir? İlk səbəb əvvəlki illərdə istehsal edilən, lakin anbarlarda saxlanılan ehtiyatların bu il ixrac olunmasıdır. Şirkətlər məhsulu istehsal etdikləri anda deyil, bazar şəraiti uyğun olduqda ixrac etməyə üstünlük verirlər. Bu isə ixracın istehsal rəqəmlərindən daha yüksək görünməsinə səbəb ola bilər.
Digər səbəb reeksport əməliyyatlarıdır. Bəzən xaricdən Azərbaycana gətirilmiş mis məhsulları daha sonra üçüncü ölkələrə göndərilir. Gömrük sistemi bunu “ixrac” kimi qeydə alır, amma bu məhsul ölkə daxilində istehsal olunmayıb, reeksport əməliyyatlarıdı. Yəni bir ölkədən idxal edilib, digərinə ötürülüb, Azərbaycan burada yalnız tranzit ölkə rolunu oynayır. Amma hansı məntiqləsə bu da "mis ixracı" sayılıb. Buna görə istehsal və ixrac arasında boşluq yaranır.
Bundan başqa, 2025-ci ildə bəzi mədənlərdə, xüsusilə Dəmirli kimi yeni yataqlarda hasilat başlayıb. Şirkətlər bu yataqlardan minlərlə ton istehsal planlaşdırdıqlarını açıqlayıblar. Bu istehsalın bir hissəsi statistikalarda dərhal görünməyə bilər, amma ixraca təsir edir.
Üstəlik, istehsal rəqəmləri yalnız mis filizi və konsentratı əhatə edir. Gömrükdə isə müxtəlif mis məhsulları – filiz, konsentrat, tullantı, təmizlənmiş mis və s. eyni kateqoriyada birləşdirilib. Bu da rəqəmlərin fərqli görünməsinə gətirib çıxarır.
Sadə nəticə belədir: ixracın istehsaldan çox çıxması qeyri-adi deyil. Buraya əvvəlki illərin ehtiyatları, tranzit əməliyyatları, yeni yataqlardan daxil olan məhsullar və fərqli kateqoriyalı mis məhsullarının birlikdə hesablanması daxildir. Buna görə də ixrac rəqəmi istehsal göstəricisindən dəfələrlə böyük görünür.
Akif NƏSİRLİ
