Bu ilin 9 ayında Azərbaycanda 8200 iş yeri bağlanıb. Bu bağlanmış iş yerlərinin 47.4%-i qeyri-dövlət sektoruna aiddir. İş yerlərinin 27.3%-i müəssisə və təşkilatların tam fəaliyyətinin dayandırılması, 72.7%-i isə ixtisarlar nəticəsində bağlanıb.
Son illərdə qeyri-dövlət sektorunda müşahidə olunan geriləmə bir neçə iqtisadi və institusional amillə bağlıdır. Əsas səbəblərdən biri minimum əməkhaqqının artmasıdır. Dövlət qərarı ilə bu ilin əvvəlindən minimum əməkhaqqının 340 manatdan 400 manata yüksəlməsi özəl sektor müəssisələrinin xərclərini kəskin artırıb. Kiçik və orta bizneslərin bir çoxu artıq aşağı rentabelliklə fəaliyyət göstərdiyindən, bu artımı qarşılamaq çətinləşib. Nəticədə müəssisələr ya qeyri-rəsmi əmək formasına keçmək məcburiyyətində qalıb, ya da işçi ixtisarına üz tutublar.
Dövlət sektorunda əməkhaqqının bir neçə dəfə artırılması isə real iqtisadi artım yaratmır. Büdcə hesabına aparılan artımlar özəl sektor üçün bazar tələbinin yüksəlməsinə təsir etmir, əksinə, əmək bazarında dövlətə axın yaradır. Bu isə özəl sektorda ixtisaslı işçi çatışmazlığına, əməkhaqqı təzyiqinin artmasına və nəticədə ixtisarlara səbəb olur.
Özəl sektorun gəlirinin artmaması da çöküşdə mühüm rol oynayır. İstehsal və xidmət sahələrində məhsuldarlığın aşağı olması, daxili bazarın kiçikliyi, qeyri-bərabər rəqabət şəraiti, yüksək kredit faizləri və əməliyyat xərcləri müəssisələrin xərcləri qarşılama qabiliyyətini məhdudlaşdırır. Bu şəraitdə əməkhaqqının artırılması yalnız əlavə yük yaradır və iş yerlərinin ixtisarına gətirib çıxarır.
Əlavə olaraq, işçi hüquqlarına nəzarətin sərtləşməsi, əmək müqavilələrinin mütləqləşdirilməsi və sosial ödənişlərin şəffaflaşdırılması kiçik biznes üçün əlavə çətinliklər yaradır. Pandemiya sonrası bərpa tam baş vermədiyi üçün turizm, iaşə və xidmət sahələrində fəaliyyət hələ də stabillik qazanmayıb, əməkhaqqı tələbləri isə balansı pozur.
Özəl sektorun çöküşü struktur tarazsızlıqla bağlıdır: dövlət maaş artımını büdcə hesabına aparır, özəl sektor isə real iqtisadi qazanc hesabına maaş artımını qarşılamağa məcburdur. Bu uyğunsuzluq ixtisarlara, qeyri-rəsmi məşğulluğun artmasına və bazarda təklifin azalmasına səbəb olur.
Qeyri-dövlət sektorunda təsir daha çox ticarət və xidmət sahələrində, sənaye və emal müəssisələrində, kənd təsərrüfatı sahələrində hiss olunur. Texnologiya və peşəkar xidmət sahələrində risq nisbətən azdır, lakin kiçik startaplar əməkhaqqı təzyiqi və kapital çatışmazlığı ilə üzləşir. Mikro və kiçik sahibkarlıq isə minimum əməkhaqqı artımını qarşılaya bilmədikdə işçi ixtisarına və qeyri-formal əmək şəraitinə məcbur olur.
Gələcək proqnozlarda bir neçə istiqamət mümkündür. Aşağı risq istiqamətində qeyri-neft sektorunda real artım müəyyən sabitlik yarada və rəqəmsallaşma vasitəsilə bəzi müəssisələr ixtisarlardan qismən qoruna bilər. Yüksək risqli yolda isə minimum əməkhaqqı artımı, yüksək sosial xərclər və enerji qiymətləri kiçik və orta müəssisələrin mənfəətini azaldaraq ixtisarlara və qeyri-formal iş yerlərinin genişlənməsinə səbəb ola bilər. Məhsuldarlıq artımı istiqamətində isə dövlət proqramları və investisiyalar vasitəsilə əməyin səmərəliliyini artıraraq iş yerlərinin möhkəmlənməsinə imkan yarada bilər.
Risqlər arasında kiçik biznes üçün maliyyələşmə məhdudluğu, xərclərin artması, işçi saxlama çətinliyi və qeyri-formal iqtisadiyyatın davam etməsi var. Fürsətlər isə dövlətin əmək bazarı siyasətini optimallaşdırması, vergi və sığorta güzəştləri, işçilərin rəqəmsal bacarıqlarının artırılması və startap ekosisteminin gücləndirilməsidir.
Akif NƏSİRLİ
