İlqar Hüseynli: “İslahatlarda məqsəd odur ki, bu kateqoriyadan olan işçilər vergiyə cəlb edilsin”
Pensiya sisteminin dayanıqlılığı üçün əlavə islahatlara ehtiyac var. Bu barədə Hesablama Palatasının 2026-cı ilin dövlət büdcəsi üzrə rəyində qeyd olunub.
Sənəddə bildirilir ki, aparılan təhlillər pensiya təminatı sisteminin dayanıqlılığını qiymətləndirmək üçün istifadə edilən əsas göstəricilərə, xüsusilə də asılılıq əmsalına diqqətin artırılmasının vacibliyini göstərir. Asılılıq əmsalı sosial sığorta haqqı ödəyən şəxslərin sayının məşğul əhalinin sayına nisbəti kimi hesablanır. Bu göstərici 2024-cü ilin əvvəlinə 54,2%, ilin sonuna isə 51,7% təşkil edib.
Hesablama Palatası qeyd edir ki, bu göstəricidə müəyyən müsbət meyl müşahidə olunsa da, pensiya sisteminin maliyyə sabitliyini təmin etmək üçün əlavə hüquqi baza və mexanizmlərin yaradılması zəruridir. Qurumun fikrincə, əmək bazarının rəsmləşdirilməsi və sosial sığorta ödənişlərinin artırılması pensiya sisteminin gəlirlərini sabitləşdirmək baxımından əsas istiqamətlərdən biri olmalıdır.
Maraqlıdır, belə islahat yetərli olacaqmı? Yəni əmək bazarının rəsmiləşdirilməsi və sosial sığorta ödənişlərinin artırılması pensiya sistemində əsaslı dönüş yarada bilərmi?
“Bütün il boyu çalışan, günlük muzdlu əməyə cəlb edilən insanların hər birinə nəzarət mexanizmi qurmaq bir qədər çətin məsələdir”
Sözügedən məsələyə aydınlıq gətirən ekspert İlqar Hüseynli “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında buna bir neçə aspektdən yanaşdı: “Əgər asılılıq əmsalı sosial sığorta haqqı ödəyən şəxslərin sayının, məşğul əhalinin sayına nisbəti hesablayıcısında göstərici 54,2 faiz idisə, ilin sonuna təxminən 3 faizə yaxın azalma müşahidə olunub. Bu da 51,7 faiz təşkil edib. Elə məsələnin əsas mahiyyətində də dayanan budur ki, azalma nəyin hesabına baş verib. Belə görünür ki, əmək bazarının rəsmiləşdirilməsi məsələsi Hesablama Palatasını narahat edən əsas məsələlərdən biridir. Bu boyda fikirlərin əsasını təşkil edən odur ki, əmək bazarı rəsmiləşdirilsin. Aylıq əmək haqqı ilə işləyənlər, dövlət müəssisələrində çalışan, səhiyyə, təhsil sistemində çalışanlar sabit əmək haqqı, sabit pensiya təminatına və sığorta ödənişinə malikdilər. Ancaq bundan fərqli olaraq, muzdlu əməyə cəlb olunan bəzi insanlar var ki, onlar əmək bazarında öz fəaliyyətlərini leqallaşdırmırlar. Bunu niyə etmirlər? Çünki əmək fəaliyyətlərini leqallaşdırdıqları halda kifayət qədər dövlətin büdcəsinə əlavə vəsaitlər ödəməlidilər. Söhbət sosial sığorta, vergi və icbari tibbi sığorta ödənişlərindən gedir. Nəticə etibarı ilə aztəminatlı ailə hesab edilən, yəni gündəlik muzdlu əməyə cəlb edilən fəhlələr, rəngsazlar və digər əmək bazarında çalışan insanlar daha çox nağd yolla ödənişlər alırlar. Bu da əmək bazarında rəsmiləşdirilmir. İslahatlarda məqsəd odur ki, bu kateqoriyadan olan işçilər vergiyə cəlb edilsin. Nəticədə həm dövlət büdcəsinə, həm Pensiya Fonduna, həm də Sığorta Fonduna ödənişlərin həcmi genişlənsin. Bütün bunları da tənzimləmək asan məsələ deyil. Bütün ili ölkə boyu çalışan, günlük muzdlu əməyə cəlb edilən insanların hər birinə nəzarət mexanizmi qurmaq bir qədər çətin məsələdir. Hesab edirəm ki, bunun üçün yetərli mexanizmlər işlənib hazırlanmalıdır”.
Vidadi ORDAHALLI
