Xalid Kərimli: "Hazırda neft büdcə qiymətindən baha satıldığından elə ciddi risq görünmür"
Ötən il Azərbaycanda valyuta hərracları son 10 ilin tarixi rekordunu qırdı. Belə ki, Azərbaycanda 2024-cü il üzrə valyuta hərracları 25 dekabrda tamamlanıb və hərraclarda ümumilikdə il ərzində yerli banklara 7 milyard 168.9 milyon ABŞ dolları həcmində valyuta satıldığı bəlli oldu.
Bu, əvvəlki illə müqayisədə 3 milyard 290.4 milyon ABŞ dolları və ya 84.8 faiz çoxdur. Yəni 2023-cü ildə ölkədə valyuta satışının həcmi cəmi 3 milyard 878,5 milyon ABŞ dolları təşkil edib. Bu əslində boyuk fərqdir və araşdırılmağa dəyər.
Xatirladaq ki, sonuncu dəfə hərraclarda ən çox valyuta 2020-ci ildə satılıb. Həmin il hərraclarda 7 milyard 303.7 milyon dollarlıq valyuta satılmışdı.
Mərkəzi Bank bu ilin yanvar ayında 498.8 milyon, fevral ayında isə 365.1 milyon ABŞ dolları valyuta satıb. Hərraclarda satış həcmi azalsa da, bununla bərabər Mərkəzi Bankın valyuta ehtiyatları da azalmağa başlayıb.
2025-ci il martın 1-nə Azərbaycan Mərkəzi Bankının (AMB) valyuta ehtiyatları 10 milyard 991.8 milyon ABŞ dolları təşkil edib. Bu barədə AMB-nin məlumatında bildirilir.
Bu göstərici əvvəlki ayla müqayisədə 3.3 milyon dollar çoxdur.
AMB-nin valyuta ehtiyatları ötən ilin analoji dövrü ilə müqayisədə isə 5.7 faiz və ya 658.5 milyon dollar azalıb.
Bununla da 2024-cü ildə 2017-ci ildən bəri ilk dəfə Mərkəzi Bankın valyuta ehtiyatları azalıb. Ehtiyatların azalması prosesi ötən ilin sentyabrından başlayıb.
Ekspertlər bu azalmanın əsas səbəbi kimi tənzimləyicinin öz ehtiyatlarının bir qismini valyuta hərraclarında satmasını və həmçinin dövlət ehtiyacları üçün zəruri idxal əməliyyatlarını maliyyələşdirməyə ayırmasını göstərirlər.
Amma son bir ildə ümumilikdə ölkənin valyuta ehtiyatları (Dövlət Neft Fondunun vəsaitləri daxil) artıb.
Bu il yanvarın 1-nə Azərbaycanın strateji valyuta ehtiyatları 70 milyard 990.9 milyon ABŞ dolları təşkil edib. Son bir ildə ölkənin valyuta ehtiyatları 3 milyard 308.2 milyon ABŞ dolları və yaxud 4.9 faiz artıb.
Strateji valyuta ehtiyatlarımiz artdığı halda, AMB-nin valyuta ehtiyatlarının azalmasının səbəbi nədir?
Baki-xeber.com-un sualını cavablandıran iqtisadçı ekspert Xalid Kərimli bildirdi ku, ötən ilin sentiyabr-oktyabr aylarında AMB bazarın kəskin tələbatını nəzərə alaraq öz ehtiyatlarında böyük həcmdə valyutanı hərraca çıxardı və satdı: "Həmin vaxt hökumətin neft-qaz sektorunda ciddi ödəmə öhdəlikləri də var idi. Həmin ödəmələr də AMB ehtiyatları hesabına həyata keçirildi. Digər tərəfdən, ötən il COP29-la əlaqədər çoxlu layihələri oldu və həmin layihələr də AMP-nin ehtiyatları hesabına həyata keçirildi. Çunki COP-29-un Bakıda keçirilməsinə qərar veriləndə artıq 2024-cü ilin dövlət büdcəsi təsdiqlənmişdi.
Üstəgəl, ilin ikinci yarısında dövlət büdcəsinin xərcləri 3 milyard manat artırıldı. Bunun da 1 milyardı Qarabağın bərpasına,1 milyardı təhlükəsizlik məsələlərinə, qalan hissəsi isə digər məsələlərə xərcləndi. Həmin artım da AMB ehtiyatları hesabına həyata keçirildi.
Bundan əlavə, ölkə daxilində işlər artırsa, idxal elementləri də artır və bu da valyutaya tələbat yaradır. Nəticədə hərraclarda valyuta satışının həcmi çoxalır.
Hazırda neftin büdcə qiyməti 70 dollar, satış qiyməti isə ortalama 76 dollar təşkil edir. Ötən il bu göstərici 80,5 dollar, 2023-cü ildə isə 83-84 dollar arasında tərəddüd edirdi. Göründüyu kimi, bu da ölkəyə valyuta axınını azaldır. Lakin hazırda neft büdcə qiymətindən baha satıldığından ciddi rusq görünmür.
Yekun olaraq qeyd edək ki, AMB-nin ehtiyatlarının azalması əsasən borcların ödənilməsi, büdcə xərclərinin artırılması və hökumətin həyata keçirdiyı böyük layihə xərcləri ilə bağlı idi.
AMB valyuta ehtiyatlarını özü qazanmır, artıq valyuta və məzənnə fərqindən akkumulyasiya edərək toplayır. Ona görə də AMB-nin valyuta ehtiyatları arta da, azala da bilər.
Vətəndaşları maraqlandiran əsas məsələ ixrac gəlirləri ola bilər. İxracatımızın həcmi əsasən neft-qaz qiymətləri ilə bağlıdır. 2022-23-cü illərdə - Rusiya-Ukrayna məsələsi dönəmində qazın qiymətinin bahalaşması bizə böyük dividendlər gətirdi. Amma son illər qaz ucuzlaşıb. Neftin də qiyməti o dövrdə yüksək idi, indi bir qədər ucuzlaşıb. Ötən il həm neftin qiyməti azalıb, həm də neft ixracatımız kəskin azalıb ki, bu da ölkəyə valyuta axınını azaldır. Lakin proqnozlara görə, bu ildən neft-qaz hasilatı və ixracatı artacaq. Ümid edirik ki, bu da izlənilən tendensiyanı dəyisə biləcək".
Dəniz NƏSİRLİ
