Dünya iqtisadiyyatı hələ də koronavirusdan ciddi əziyyət çəkməkdədir. Qlobal iqtisadiyyatın kiçilməsi, ticarət əlaqələrinin zəifləməsi ayrı-ayrı dövlətlərə müxtəlif formada təsir edir. Hesablamalara görə, problem hələ müəyyən müddət davam edəcək. Ümumiyyətlə, ilkin qiymətləndirmələrə əsasən, koronavirusun yayılması səbəbindən dünya iqtisadiyyatına dəyən ümumi zərər 2 il ərzində 5 trilyon dollardan çox olacaq.
Ekspertlər səviyyəsində qiymətləndirmələrə əsasən, dünya ötən əsrin 30-cu illərindən bəri sülh şəraitində ən dərin tənəzzül dövrünə daxil olur. “Citigroup” bankının baş iqtisadçısı Ketrin Manın fikrincə, qlobal iqtisadiyyata vurulan zərər bu fonda 5 trilyon dolları keçəcək. “JPMorgan Chase” bankının mütəxəssisləri bu göstəricinin 5,5 trilyon dollar səviyyəsində olacağını düşünür. Onların fikrincə, inkişaf etmiş ölkələrdə iqtisadi tənəzzül 2008-2009-cu və 1974-1975-ci illərdə qeydə alınan səviyyədə olacaq. Dünya Bankının da, başda ABŞ olmaqla, ayrı-ayrı ölkələrlə əlaqədar ÜDM istehsalı üzrə irəli sürdüyü proqnozlar olduqca bədbindir. Bir çox ölkələrdə ÜDM-in 5-9%-ə qədər azalacağı haqqında Dünya Bankının proqnozları var. Amma bəzi ölkələrdə bu daha çoxdur. Artıq ilin ilk yarısında ABŞ iqtisadiyyatı 10%-ə qədər kiçilib. Yaponiyada bu göstərici 27 faizdir. Avropada da vəziyyət yaxşı deyil. Bu ilin 6 ayının yekunlarına əsasən, avrozonada ÜDM-də olan azalma ikirəqəmli, yəni 12 %-dir. Azərbaycanla da bağlı vəziyyət maraqlıdır. Koronavirus pandemiyasının yayılması, bir çox ölkələr kimi, Azərbaycanda da iqtisadiyyata ciddi təsir edib. Ölkədəki bir sıra fəaliyyət sahələri qismən və yaxud tamamilə məhdudlaşdırılıb, xarici səfərlər dayandırılıb və xarici ticarət əlaqələri zəifləyib. Burada xatırladaq ki, ölkəmizdə 2015-2016-cı illərdə dünya bazarındakı neftin ucuzlaşması ilə yaranmış dərin böhrandan sonra 2017-ci ildən bəri makroiqtisadi sabitləşmə və dirçəlmə müşahidə edilirdi. Bu, 2018-ci ildə davam etdi. 2019-cu il isə Azərbaycan iqtisadiyyatı üçün böyük islahatlar ili kimi yadda qaldı. Vergi Məcəlləsinə böyük dəyişikliklər edildi, sosial sahədə ciddi islahatlar aparıldı, paket şəklində böyük addımlar atıldı, dövlət büdcəsinə gömrük və vergi orqanlarının xətti ilə bir milyarddan artıq əlavə vəsait yığıldı. Bu tendensiyanın 2020-ci ildə də davam edəcəyi nəzərdə tutulurdu və buna inam kifayət qədər yüksək idi. Hətta ilin ilk rübünün iqtisadi göstəriciləri illik müqayisədə olduqca qənaətbəxş idi. Lakin pandemiya ilə əlaqədar tətbiq edilmiş bir sıra məhdudiyyətlər ölkə iqtisadiyyatına zərbə vurdu. 2020-ci ilin birinci yarısının yekunlarında ümumdaxili məhsulda 2,7 % azalma qeydə alındı. Amma digər dünya ölkələri ilə müqayisədə bu, məqbul sayılır. Bu, pandemiyanın təsirlərinə Azərbaycan hökumətinin çevik reaksiya verməsi, iqtisadi paket çərçivəsində sahibkarların və muzdlu vətəndaşlarımızın dəstəklənməsi, eləcə də pandemiyanın davam edən aylarında və postpandemiya dövründə sahibkarlara dövlət dəstəyinin gücləndirilməsi nəticəsində reallaşdı. Artıq sahibkarlar iqtisadi paket çərçivəsində həm güzəştli vergi, həm də güzəştli kredit paketlərindən faydalana bilir. Digər tərəfdən, real göstəricilər də Azərbaycanın əlverişli mövqedə olduğunu göstərir. Məsələn, Mərkəzi Bankın məlumatına əsasən, cari ilin birinci yarısı üzrə xarici ticarət dövriyyəsi 11,9 milyard dollar təşkil edib. Hesabat dövründə neft-qaz sektoru üzrə 5,4 milyard dollarlıq profisit qeyri-neft sektoru üzrə 3,1 milyard dollarlıq kəsiri bağlayıb və nəticədə xarici ticarət balansında 2,3 milyard dollarlıq profisit yaranıb. Bu müddətdə Azərbaycanın dünyanın 167 dövləti ilə ticarət əlaqələri olub. Xarici ticarətin 16 faizi MDB üzvü olan dövlətlərin, 84 faizi isə digər xarici dövlətlərin payına düşür.
Digər tərəfdən, bu ilin 6 ayıda ölkənin xalis maliyyə aktivləri 803,1 milyon dollar artıb. Bu göstərici xaricə yönəldilmiş birbaşa investisiyalar, portfel investisiyaları və digər investisiyalar hesabına formalaşıb. Hesabat dövründə ölkənin xalis maliyyə öhdəlikləri isə 145,6 milyon dollar artıb ki, bu da xaricdən cəlb olunmuş xalis birbaşa investisiyalar, neft bonusu, digər investisiyalar hesabına formalaşıb. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, cari ilin 6 ayında birbaşa investisiyalar formasında xaricdən cəlb edilmiş sərmayənin ümumi məbləği 2,1 milyard dollar olub. Ölkə iqtisadiyyatına yatırılmış birbaşa investisiyaların strukturunda neft-qaz sektorunun xüsusi çəkisi 84,4 faiz təşkil edib. Qiymətləndirmələrə görə, qeyri-neft sektoruna cəlb olunmuş birbaşa investisiyaların ümumi məbləği 328,6 milyon dollar olub. Bu göstəricilər bir daha Azərbaycanın iqtisadi müstəvidə digər ölkələrlə müqayisədə əlverişli mövqedə olduğunu təsdiqləyir. Bütövlükdə, 2020-ci ilin geridə qalan aylarının yekunları göstərir ki, Azərbaycan pandemiyaya çevik reaksiya verən ölkələrdən biri olaraq ötən dövrdə iqtisadiyyatdakı dayanıqlılığı qoruyub saxlamağa çalışdı və buna nail oldu. Belə vəziyyət postpandemiya dövründə Azərbaycan iqtisadiyyatının bərpa edilmə müddətinin də qısa bir dövrü əhatə edəcəyini göstərir.
Ramil QULİYEV
