Iqlim dəyişiklikləri indiki həddə davam etsə, dünyanı daha böyük fəlakətlər gözləyir. Belə bir açıqlama ilə Postdam İqlim Dəyişiklikləri İnstitutunun əməkdaşı Niklas Boers çıxış edib. O hesab edir ki, tropiklərdən Şimali Atlantikaya isti su kütlələrini çatdıran okean cərəyanları sisteminin zəifləməsi dünyada havanın kəskin, fəlakətli həddə dəyişməsinə gətirib çıxaracaq.
Alim 1870-1900-cü illər zaman kəsiyində dəniz səthinin temperatur dəyişkənliyini və Atlantik okeanının duzluluq səviyyəsini araşdıraraq anomaliyanı aşkara çıxarıb. Onun əldə etdiyi nəticələrə görə, Atlantik cərəyanın zəifləməsinə buzların əriməsi səbəbindən şirin suyun Şimali Atlantika okeanının sularına qarışması səbəb olub. Bu, dəniz suyunun duzluluğunu xeyli azaldır: "Qlobal temperaturun artması istilik genişlənməsinə səbəb olacaq ki, bu da öz növbəsində Atlantik meridian cərəyanının hazırkı vəziyyətinin sabitliyini pozacaq. Sirkulyasiyanın kollapsı qlobal iqlim sisteminin digər komponentlərinin, o cümlədən tropik mussonların, planetin "buz papağı"nın və Amazon meşələrinin dayanıqlılığının itirilməsinə səbəb ola bilər". Artıq qlobal iqlim dəyişikliyinin təsiri altında olan Qrenlandiya həyəcan təbili çalır. Danimarkanın açıqladığı məlumatlara əsasən, 8,5 milyard ton buzlaq bir gündə əriyərək okeana qarışıb. Əriyən buzlağın ABŞ-ın Florida əyalətini 5 santimetr su ilə örtəcək həcmdə olduğu bildirilib. Belə ki, Şərqi Qrenlandiyada bütün zamanların ən yüksək temperaturu qeydə alınıb. Cənubdan gələn istilik dalğasının təsiri ilə temperatur 19,8 dərəcəyə qədər yüksəlib. İyun ayından bəri isə Qrenlandiyada 100 milyard tondan çox buz əriyib. Buzların əriməsi dəniz səviyyəsinin yüksəlməsinə səbəb olur.
Digər ərazilərdə isə yüksək temperatur üzündən böyük meşə yanğınları qeydə alınır. Məsələn, Yunanıstanda meşə yanğınları artıq fəlakət həddinə çatıb. Ən güclü yanğınlar Afinanın şimalında başlayıb, ölkədə ümumilikdə 154 alovlanma mərkəzi qeydə alınıb. Yunanıstan hakimiyyəti və Avropa Birliyi yanğınları iqlim dəyişikliyinin nəticəsi adlandırıb. Qeyd edək ki, meşə yanğınları həmçinin Türkiyədə, İtaliyada və Şimali Makedoniyada da tüğyan edir. Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan bildirib ki, meşə yanğınları təhlükəsi ilə bütün dünya rastlaşır: “Meşələr ABŞ-da, Kanadada, Rusiyada, İspaniyada, İtaliyada, Afrika ölkələrində yanır, bu vəziyyətə iqlim şəraiti səbəb olub”.Araşdırmalara əsasən, son 150 ilin axırıncı 20 ili bütün dövrlərin ən isti illəri sayılır. Yer tarixində 20 ədəd rekord isti yay dövrü olub ki, bunlar da 1980-ci ildən bu dövrə təsadüf edir. Deqradasiyaya məruz qalmış, həyat qabiliyyətini itirmiş ölü zonalar getdikcə artır. 1978-ci ildən aparılmış süni peyk müşahidələri okeanın Şimal yarımkürəsindəki buz qatının hər on ildə 7.4% azaldığını göstərir. Atmosferdən gələn əlavə istiliyin 80%-nin okean suları tərəfindən udulması okean suyunun termik genişlənməsinə səbəb olur. Termik genişlənmə və buzlaqların əriməsi ötən əsrdə orta dəniz səviyyəsinin 0.17 m qalxmasına səbəb olub. Qarşıdakı dövr üçün də proqnozlar o qədər ürəkaçan deyil. Belə ki, yaxın iyirmi ildə qlobal istiləşmə davam edərək hər on ildə 0.2 dərəcə artacaq. XXI əsrin sonunda Şimal Buzlu Okeanının buzlarının tamamilə əriyəcəyi, su ehtiyatlarının kəskin dəyişəcəyi, torpağın məhsuldar qatında rütubətin kəskin azalacağı gözlənilir. İngiltərənin "EDDI" Mərkəzi dünyanın xəritəsini hazırlayıb. Orada Yer kürəsində temperatur 2 dərəcə artarsa, harada nələrin baş verəcəyi təsvir olunub. Xəritədə əsas təhlükəli ərazilər kimi Qərbi Avropa, Hind-Çin yarımadası, Cənubi Afrika və Amerika, Şimali Amerikanın sahil zonaları, ada əraziləri və Avstraliya göstərilib.
Qlobal istiləşmənin Azərbaycana da təsiri artıq hiss olunmaqdadır. Xəzərin səviyyəsinin dəyişməsi, buzlaqların əriməsi, çayların daşması, sellərin dağıdıcı təsiri, mövsümlərə uyğun olmayan temperatur anomaliyaları, ən isti ayın temperatur göstəricisinin getdikcə artması buna misaldır. Proqnoz hesablamalara görə, iqlim istiləşməsi Xəzər hövzəsinin rütubətliyini artıracaq. İstiliyin artması, havanın temperaturunun yüksək olduğu günlərin sayının uzanması Azərbaycanın bütün buzlaqlarının əriməsinə səbəb olacaq. Müxtəlif modellər əsasında Azərbaycan ərazisinin gələcək iqlim dəyişmələri göstərir ki, əsrin sonuna doğru ölkə ərazisində orta illik temperatur 2 dərəcə artacaq, illik yağıntıların miqdarı 6-12% çoxalacaq: qış yağıntıları 15-21%, yaz və payız yağıntıları 9-17% artacaq, yay yağıntıları təxminən 40% azalacaq. Bu fonda su resursları 5.7-7.7 kub kolometr azalacaq. Alimlər bildirir ki, iqlim dəyişmələri yağıntıların qeyri-normal şəkildə paylanması, fəsillərin sürüşməsi və davamlılığının artması, su və meşə resurslarına, insan sağlamlığına təsirlərlə özünü göstərir. Bunun nəticəsində ekoloji tarazlıq pozulur, bu, insanla ətraf mühitin, meşə təsərrüfatı ilə kənd təsərrüfatının, su resursları ilə torpağın qarşılıqlı əlaqələrinə təsir edir. Bu antropogen təsirləri azaltmaq lazımdır. Ekoloqların fikrinə görə, dünya birliyi qlobal istiləşmə ilə bağlı vaxtında qabaqlayıcı tədbirlər görməsə, qarşıdakı onilliklər ərzində bəşəriyyət iqlim dəyişikliyinin fəlakətli nəticələri ilə üzləşəcək. Azərbaycan da iqlim dəyişmələrinə adaptasiya tədbirlərini gücləndirməlidir. Ölkədə iqlimin su, kənd təsərrüfatı, səhralaşma proseslərinə təsirinin yumşaldılması tədbirləri həyata keçirilməlidir.
Ramil QULİYEV
