BƏƏ-nin paytaxtı Əbu-Dabidə Ukrayna, Rusiya və ABŞ nümayəndə heyətləri arasında keçirilən iki günlük qapalı danışıqlar Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsinə son qoymaq istiqamətində edilən növbəti diplomatik cəhd kimi qiymətləndirilə bilər. Ukrayna tərəfinin görüşləri “çətin, lakin konstruktiv” adlandırması və bütün tərəflərin dialoqun davam edəcəyini vurğulaması göstərir ki, bu mərhələdə əsas məqsəd sürətli siyasi razılaşma yox, danışıqlar üçün işlək çərçivənin formalaşdırılmasıdır. Müzakirələrin iqtisadi məsələlər, ərazi statusu və atəşkəs mexanizmləri ətrafında aparılması da təsdiqləyir ki, tərəflər artıq yalnız hərbi reallıqları deyil, mümkün post-müharibə nizamının elementlərini də masaya yatırmağa başlayıblar.
Bu görüşün ən konkret və ölçülə bilən nəticəsi məhbus mübadiləsi ilə bağlı razılaşma oldu. ABŞ-ın xüsusi elçisinin 314 məhbusun mübadiləsi barədə açıqlaması və Rusiya Müdafiə Nazirliyinin “157-yə 157” formatında mübadilənin baş tutduğunu bildirməsi humanitar məsələlərin hələ də tərəflər arasında razılaşmanın mümkün olduğu nadir sahələrdən biri olduğunu göstərir. Bu, həm də onu göstərir ki, tərəflər tam etimad mühitindən uzaq olsalar da, müəyyən minimal əməkdaşlıq mexanizmlərini işlək saxlamaqda maraqlıdırlar. Humanitar addımların davamı kimi mülki şəxslərin qaytarılması, itkin düşənlərin taleyinin aydınlaşdırılması və yaralıların dəyişdirilməsi məsələlərinin də gündəmdə qalması mümkündür ki, bu da danışıqlar prosesinin “tam donmasının” qarşısını alan mühüm amil rolunu oynayır.
Bununla yanaşı, Əbu-Dabi danışıqlarının əsas əhəmiyyəti onların siyasi-psixoloji tərəfidir. Tərəflər bu platformada bir-birinə konkret güzəştlər verməsələr də, öz “qırmızı xətlərini” daha aydın şəkildə dilə gətirmək imkanı əldə ediblər. Ərazi statusu və sülh sazişi kimi fundamental mövzular üzrə yaxın perspektivdə razılaşma gözlənilməsə də, bu məsələlər ətrafında mövqelərin dəqiqləşdirilməsi gələcək danışıqlar üçün baza yaradır. Əslində, bu mərhələdə razılaşmadan çox mövqelərin xəritəsi cızılır və hansı mövzuların danışıla bilən, hansılarının isə hazırda toxunulmaz olduğu müəyyənləşdirilir.
Diqqətçəkən digər mühüm məqam ABŞ-ın prosesdəki rolunun daha da önə çıxmasıdır. Danışıqların formatı Vaşinqtonun artıq təkcə Ukraynanın əsas siyasi və hərbi dayağı kimi deyil, eyni zamanda Rusiya ilə birbaşa təmas quran və prosesi yönləndirməyə çalışan əsas vasitəçi kimi çıxış etdiyini göstərir. Bu, gələcəkdə daha institusional və davamlı danışıqlar mexanizminin formalaşmasına zəmin yarada bilər. ABŞ üçün bu proses həm Avropadakı təhlükəsizlik arxitekturasını yenidən qurmaq, həm də münaqişənin nəzarətdən çıxmasının qarşısını almaq baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır.
Eyni zamanda aydındır ki, müharibənin taleyini həll edəcək əsas məsələlər, ərazi məsələsi, təhlükəsizlik zəmanətləri və müharibənin hüquqi-siyasi sonluğu hələ çox uzaqdadır. Həm Ukrayna, həm də Rusiya üçün bu mövzular daxili siyasi baxımdan son dərəcə həssasdır və hər hansı güzəşt hakimiyyətlər üçün ciddi risklər yarada bilər. Bu səbəbdən Əbu-Dabi görüşlərindən dərhal sülh gözləmək real deyil. Daha real gözlənti danışıqların davamı, humanitar razılaşmaların mərhələli şəkildə genişlənməsi və müəyyən istiqamətlərdə məhdud, texniki atəşkəs cəhdlərinin gündəmə gəlməsidir.
Nəticə etibarilə, Əbu-Dabi danışıqları müharibənin bitdiyini yox, müharibənin necə bitə biləcəyi sualının artıq açıq şəkildə müzakirə olunmağa başlandığını göstərir. Bu mərhələ siyasi qərardan çox, diplomatik zəminin hazırlanması mərhələsidir və prosesin taleyi tərəflərin hərbi-siyasi vəziyyəti, daxili ictimai rəy və beynəlxalq güclərin balansından asılı olaraq formalaşacaq.
Akif NƏSİRLİ
