İqtisadi böhranlar, siyasi qeyri-sabitlik və terror təşkilatlarının fəaliyyət meydanına çevrilən Qərbi Afrikada humanitar böhran getdikcə daha da dərinləşir. Digər tərəfdən 2020-ci ildən bəri Mali, Çad, Qvineya və Burkina Fasodakı hərbi çevrilişlərdən sonra bu dəfə Nigerdə hərbi çevriliş baş verib.
Nigerdə 2021-ci il seçkilərində qalib gələn prezident Məhəmməd Bazum iyulun 26-da baş vermiş çevriliş nəticəsində özlərini “Vətənin Müdafiəsi üzrə Milli Şura (CNSP)” adlandıran bir qrup əsgər tərəfindən devrilib. Çevrilişin arxasında 10 ilə yaxın Prezident Mühafizə Alayının komandiri vəzifəsində çalışmış general Ömər Çiani dayanır. Niger ordusu isə təhlükəsizlik qüvvələrinin müxtəlif qolları arasında qan tökülməsinin qarşısını almaq və prezident Məhəmməd Bazumu və ailəsini qorumaq üçün çevriliş bəyannaməsini dəstəkləməyə qərar verdiklərini açıqlayıb.
Maraqlıdır ki, paytaxt Niameydə Rusiya bayrağı daşıyan çevrilişi dəstəkləyən bəzi fəallar “Rədd olsun Fransa” və “Xarici bazalar ölkədən çıxsın” sözləri yazılmış pankartlar qaldırıblar.
BBC-nin təhlükəsizlik üzrə müxbiri Frank Qardner isə bildirir ki, Nigerdəki çevriliş Fransa və Qərb ölkələri üçün növbəti pis xəbərdir. Malidəki xuntanın Rusiyanın “Vaqner” qrupu ilə ortaqlığından sonra Fransanın Sahel bölgəsindəki əməliyyatlarını Nigerə köçürdüyünü xatırladan Qardner, çevrilişin 26 milyon əhalisi olan Qərbi Afrika ölkəsinin təhlükəsiz baza olmadığını göstərdiyini yazıb. O bildirir ki, “regionda Qərbin təsiri quraqlıq mövsümdə su hövzəsi kimi kiçilir”.
Ekspertlərin fikrincə, Qərbi Afrikada regional rejimlərin daha da zəifləməsində siyasi qeyri-sabitliklə yanaşı, qitədən kənar aktorların güc rəqabəti də ciddi rol oynayır. Digər tərəfdən dövlət çevrilişi və narkotik, silah və yanacaq qaçaqmalçılığı kimi qeyri-qanuni yollarla yüksək gəlir əldə edən silahlı təşkilatlara qarşı daxili qarışıqlıq kimi səbəblərdən dolayı ordularını kifayət qədər büdcə və təchizatla təmin edə bilmirlər.
Terror təşkilatı Əl-Qaidə və DEAŞ-a bağlı qruplar Çad gölü hövzəsi, Nigeriya, Mali, Niger və Burkina Faso ortaq sərhəd xəttində yüzlərlə insanın həyatını itirdiyi hücumlar həyata keçirir. Başda Nigeriya, Niger, Mali və Burkina Faso olmaqla, regionun 15 ölkəsində baş verən terror aktlarının artması səbəbindən təkcə yanvar-iyun ayları arasında 4600-ə yaxın insan həyatını itirib. Qərbi Afrikada ilin ilk 6 ayında 1800 terror aktı baş verib, 7 milyona yaxın insan evlərini tərk etmək məcburiyyətində qalıb.
ECOWAS-a üzv ölkələr 2022-ci ildə bölgədəki üsyançılara qarşı və çevriliş olacağı təqdirdə müdaxilə edəcək regional güc yaratmaq barədə razılığa gəlsələr də, hələlik çevrilişlərə qarşı təsirli tədbirlər görə bilməyiblər.
Keçmişdə müstəmləkəçi güclərin rəqabət mərkəzi olan Afrika qitəsi qlobal aktorların, xüsusən də Rusiya, Fransa və ABŞ-ın güc mübarizəsinə səhnə olmaqda davam edir.
Keçmiş müstəmləkələrində hökmranlığını qorumağa çalışan Fransa, Afrikada artan digər ölkələrin varlığından narahat olan ABŞ və hərbi əlaqələri ilə qitədəki hökmranlığını daha da dərinləşdirməyə çalışan Rusiya bu rəqabətdə fərqlənən ölkələr arasında liderdir...
Rusiya xammal ehtiyatları, enerji istehsalı və infrastruktur layihələrində üstünlük əldə etməyə çalışır. Rusiya bu addımlarla Afrikanın ümumi silah idxalının 35 faizini qarşılayır.
Rusiyanın Afrikadakı addımlarından narahatlığını ən çox büruzə verən ölkə isə qitənin keçmiş müstəmləkə güclərindən biri olan və hələ də Afrikada müxtəlif sahələrdə təsirini qoruyub saxlayan Fransadır. İş o yerə çatıb ki, “France24” televiziyası Afrika-Rusiya Sammitindən əvvəl Rusiyanın Afrikada dəstəklədiyi insanlarla bağlı yayımında iddia edib ki, ruslar panafrikanizm vasitəsilə Fransa əleyhinə müxalifəti gücləndirirlər.
Fransa keçmiş müstəmləkələrində təsirini saxlamağa çalışsa da, Rusiya “Vaqner”, “Patriot”, “Sewa Security Service” və “RSB” kimi Rusiyanın təhlükəsizlik şirkətləri ilə bölgədə təsirini artırmağa çalışır. Yerli qüvvələrə hərbi təlim keçən, liderləri yaxından mühafizə edən və enerji nöqtələrini qoruyan rus muzdluları bu xidmətlərin müqabilində ölkələrdə təbii sərvətlərdən istifadə etmək, silah, texnologiya və hərbi xidmət təmin etmək üçün müəyyən imtiyazlara və lisenziyalara malikdirlər.
“Vaqner” hazırda Mərkəzi Afrika Respublikası, Mali, Sudan, Mozambik və Madaqaskarda təlim və mühafizə fəaliyyəti ilə məşğuldur.
Malidəki siyasi qeyri-sabitliyi və Əl-Qaidə ilə əlaqəli qrupların fəaliyyətlərini bəhanə edərək 2013-cü ildə Serval əməliyyatına başlayan Fransa Mavritaniya, Çad, Niger və Burkina Fasoya əsgərlərini yerləşdirib, 2014-cü ildə isə Barkhane əməliyyatına başlayıb. Ancaq bu ölkələrdə təhlükəsizlik problemlərini həll edə bilməyən fransız əsgərləri ötən il Nigerə göndərilib.
Afrikada minlərlə əsgəri ilə fəaliyyət göstərməsinə baxmayaraq, etnik qarşıdurmaların, üsyanların və terror fəaliyyətlərinin qarşısını ala bilməyən Fransa ilə yanaşı, Rusiyanın da varlığı regional böhranı dərinləşdirir.
1980-ci illərdən etibarən "Afrika problemlərinə Afrika həlləri" strategiyası ilə siyasət aparan ABŞ, son illərdə qitədəki hərbi varlığını artırmağa başlayıb. Qitədə ən çox hərbi bazaya malik ölkələrdən biri olan ABŞ-ın Keniya, Niger, Burkina Faso, Kamerun, Mərkəzi Afrika Respublikası, Cibuti, Çad, Somali və Konqo Demokratik Respublikası kimi ölkələrdə daimi və müvəqqəti hərbi bazaları var.
Afrikadakı hərbi mövcudluğunu 2007-ci ildə qurulan ABŞ Afrika Komandanlığı (AFRICOM) altında birləşdirən ABŞ-ın Afrikadakı 54 ölkədən 50-də hərbi personalı var.
Soyuq Müharibə dövründən Afrika ölkələri ilə əlaqələrini inkişaf etdirən Çin isə Afrika ölkələri ilə iqtisadi əlaqələrini dərinləşdirir. Enerji təhlükəsizliyi üçün region ölkələri ilə əməkdaşlıq edən və istehsal etdiyi məhsullar üçün Afrikada bazar yaratmağı hədəfləyən Çin, Afrika ölkələrində təhlükəsizliklə bağlı problemlərdən uzaq duran bir siyasət həyata keçirir.
ABŞ-dan sonra Afrikada ən çox hərbi bazaya malik ölkə Fransadır. Fransanın Cibuti, Çad, Qabon, Fil Dişi Sahili, Niger və Seneqalda hərbi bazaları var. İngiltərənin Keniyada, Almaniyanın isə Nigerdə hərbi bazaları var. İtaliya, Yaponiya, Çin, Səudiyyə Ərəbistanının Cibutidə, Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin isə Somalilandda hərbi bazaları var. Hindistanın isə Seyşel adalarında hərbi bazası mövcuddur. Rusiyanın qitədə hərbi bazası olmasa da, 6 ölkədə baza qurmağı planlaşdırdığı iddia edilir.
Ümumiyyətlə, Qərbi Afrika ölkələrində siyasi qeyri-sabitlik və qitədən kənar aktorların güc rəqabəti regional rejimlərin daha da zəifləməsinə, humanitar böhranın dərinləşməsinə səbəb olur. Qitədəki çevrilişlər də böyük güclərin pərdəarxası savaşı kimi dəyərləndirilir…
Tahir TAĞIYEV
