İranda ötən ilin sentyabrından başlayan, hələ də tam səngiməyən etiraz aksiyaları yenidən alovlana bilər. Buna səbəb aksiyalara səbəb olan əxlaq polisinin fəaliyyətinin yenidən bərpa olunmasıdır. İran rəsmiləri əxlaq polisinin yenidən küçələrə qayıdacağını və ölkədəki hicab qanunlarına riayət olunmasına nəzarət edəcəklərini bildirib.
Xatırladaq ki, ötən il 22 yaşlı Məhsa Amininin polis məntəqəsində öldürülməsindən sonra baş qaldıran ümummilli etirazların ardınca əxlaq polisi küçələrdən yığışdırılmışdı. Amini əxlaq polisi tərəfindən baş örtüyünü bir az açıq geyindiyinə görə saxlanılmışdı. İndi isə onun fəaliyyəti bərpa olunub. Məlumatı İranın Baş prokuroru Məhəmməd Cəfər Montəzeri də təsdiq edib. İran polisinin sözçüsü Səid Müntəzir əl-Mehdi deyib ki, patrullar ictimai yerlərdə “qeyri-adi geyim” geyinənlərə və “normaları pozmaqda israrlı” olanlara qarşı sərt tədbirlər görəcək. Halbuki, İranda çox sayda qadınlar Amininin ölümündən bəri məcburi hicaba etiraz ediblər. İndi eyni məzmunda aksiyaların yenidən başlanması gözlənilir. FARAJA kimi tanınan İran polis qüvvələrinin sözçüsü Səid Müntəzir əl-Mehdi əxlaq polisinin guya ictimai tələb əsasında küçələrə qaytarıldığını bildirib. Rejimin qərarı sosial şəbəkələrin İran seqmentində etirazla qarşılanıb. Aktiv etirazların yenidən bərpası gözlənilir. Bu dəfə də hakimiyyətlə sərt qarşıdurma gözlənilir. Aminin ölümünün ardınca baş verən kütləvi etirazlar hökumətin sərt ölçüləri nəticəsində yatırılıb, yüzlərlə adam ölkənin təhlükəsizlik qüvvələri tərəfindən öldürülüb, həbs edilib və işgəncəyə məruz qalıb. Etirazlar 1979-cu il islam inqilabından bəri ölkənin dini isteblişmenti qarşısında ən böyük təhdid sayılıb. Bu ayın əvvəlindən isə İran hakimiyyəti ticarət və istirahət məkanlarına təzyiqləri artırıb, onlarla kafe, restoran və digər müəssisələri binalarında baş örtüyü qanunlarının pozulmasına görə bağlayıb. Tehran, İslamşəhr, Eştehard, Parand, Rəşt və Selmanşehr şəhərlərində də qapanmalar olub. Qeyd edək ki, İranda 1979-cu ildə Ruhulla Xomeyninin rəhbərliyi altında islamçı qüvvələrin hakimiyyətə gəlməsindən sonra qadınlara başıaçıq gəzmək qadağan olunub. Hicab konkret olaraq islam inqilabından iki il sonra, 1981-ci ildə 9 yaşdan yuxarı qadınlar və qızlar üçün məcburi elan edilib. Bunun doğurduğu etirazları hökumət sürətlə yatırdıb. Ancaq illər boyu bir çox qadın qaydanı, məmurların tətbiq etdiyi geyim kodeksini pozub. Son aksiyalar fonunda bəzi din və dövlət xadimləri dəfələrlə hökumətin qanunu pozanlara qarşı daha sərt mövqeni dəstəkləyiblər, hətta tələblərə əməl etməyən qadınlara “yerində atəş” yanaşmasını təşviq edənlər olub.
İndi hesab edilir ki, ölkədə ağır sosial-iqtisadi durumla bağlı tədbirlər görmək əvəzinə əxlaq polisini yenidən meydana çıxarmaqla rejim diqqəti digər problemlərdən yayındırmağa çalışır. Təbrizin İran parlamentindəki millət vəkili Əhməd Əlirzabeygi də diqqəti buna yönəldir. O, son açıqlamalarında ölkədəki iqtisadi durumu tənqid edib.Vaxtilə Şərqi Azərbaycanın valisi olmuş Əlirezabeygi İbrahim Rəisi hökumətinin idarəçilik üsulları ilə bağlı tənqidi fikirlərini səsləndirib: “Hazırda ölkəmiz ağır enerji böhranı, xüsusilə də elektrik enerjisi böhranı içərisindədir”. İranın keçmiş prezidenti Mahmud Əhmədinejada yaxın olması ilə tanınan millət vəkili ölkənin enerji təchizatındakı problemlərinə toxunaraq deyib: “Bizim bəzi durumlarda suyun təmininə belə imkanımız olmur və bu səbəbdən ölkəni problemlər bürüyüb”. Əhməd Əlirzabeygi ölkənin iqtisadi siyasətini tənqid edib və bunu dövlətyönümlü iqtisadiyyat adlandırıb. O bildirib ki, insanların ölkənin iqtisadi fəaliyyətində iştirakı, o cümlədən sənaye, su, elektrik və qaza investisiya etmək imkanı yoxdur. O, İranda hökumətin iqtisadi siyasətini ölkədən sərmayə axınının əsas səbəbi adlandırıb: “Ölkənin iqtisadiyyatının vəziyyəti əsasən insanları bu sahəyə daxil olmaqdan çəkindirir və ya onlarda qorxu və güvənsizlik hissi yaradır. Bu günlərdə bəzi tribuna sahibləri ölkədə məişət və iqtisadi problemləri xalqın boynuna atırlar. Bu dostlar yanlış ünvan tərif edirlər, ölkənin resurslarından prioritetlər istiqamətində düzgün istifadə olunmursa, günah hökumətdədir”. Əlirzabeyginin bu şərhləri son zamanlar bəzi rəsmilər və məclis üzvləri tərəfindən irəli sürülən ölkədə xalqın “yüksək enerji istehlakı” iddiası və həmin şəxslərin qənaətə çağırışlarına cavab olaraq qiymətləndirilir. İsti yay mövsümün gəlməsi İranda elektrik və su təminatı və ümumiyyətlə, enerji sahəsində ciddi problemlərin yaranması ilə müşayiət olunur. “Hammihan” qəzeti İranın enerji infrastrukturunun vəziyyəti ilə bağlı məqaləsində benzin, qaz və elektrik enerjisini son illərdə ölkə üçün ciddi təhlükəsizlik problemi adlandırıb. Ekspertlər ölkənin son illər ərzində enerji sahəsində infrastrukturların yaradılmasında geridə qaldığını bildirir. Bu hal Cənubi Azərbaycanda da ciddi narazılıq yaradır. Güney Azərbaycanın Təbriz şəhərinin imam cüməsi Məhəmməd Əli Əl-Haşiminin açılamaları bu fonda xüsusi diqqət cəlb edir: “Biz Güney Azərbaycanın, o cümlədən Təbrizin əvvəlki əzəmətini qaytarmalıyıq və qaytaracağıq”. Onun sözlərinə görə, Şərqi Azərbaycan əyalətini, milli qəhrəmanları, Azərbaycan tarixini və sivilizasiyasının əzəmətini dünyaya göstərib, yenidən tanıtmaq lazımdır. İmam cümə vurğulayıb ki, dövlət orqanlarının məmurları elm, ədəbiyyat, incəsənət, din və mədəniyyət xadimlərinə sağlığında qiymət vermək üçün bu məsələyə ciddi diqqət yetirməlidirlər. Qeyd edək ki, Əl-Haşim İranın ali rəhbəri ayətullah Əli Xamneinin Təbriz üzrə nümayəndəsidir. Mütəxəssislər bunu imam cümənin etirafı kimi qiymətləndirir. Çünki son 100 ilə yaxındır Təbriz əvvəlki nüfuzunu, mahiyyətini, qüdrətini itirməkdədir. Hakimiyyət daha çox farsdilli əyalətlərə, məsələn, Şiraz, İsfahan, Məşhədə diqqət ayırır. Bu isə tarixi "İpək yolu"nun üstündə yerləşən Təbrizin ikinci plana keçməsinə səbəb olub. İmam cümənin etirafı həm də Tehran hakimiyyəti üçün mesajdır və Güney Azərbaycana ögey münasibətdən narazılığın ifadəsidir.
Samirə SƏFƏROVA
