“Mən indi bu məsələyə münasibət bildirsəm deyəcəklər ki, bizim işimizə maneçilik törədirsən” “Hesab edirəm ki, bir sıra sözlər bitişik yazıla bilər”
Dil hər bir xalqın tarixini yaşatmaqla yanaşı, həm də onun mənəvi pasportudur. Gizlin deyil ki, dili xalq yaşadır, nəsillərdən-nəsillərə ötürür. Xalqın əsrlərdən bəri yaşatdığı, əsrlərin süzgəcindən keçirib cilaladığı ana dilimizin saflığı, işləkliyi ən yüksək formada təsbit olunmalıdır.
Son illər hər beş ildən bir Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti hazırlanaraq çap olunur. Ekspertlər qeyd edirlər ki, orfoqrafiya lüğətinin beş ildən bir yenilənməsi zərurətdən irəli gəlir. Onlar bunu əsasən dilimizə elm, texnika, siyasət, iqtisadiyyat və sair sahələrdən daxil olan yeni sözlərin düzgün yazılış qaydalarının istifadəçilərə çatdırılması üçün gərəkli olduğunu deyirlər. Bu, əslində, doğrudan da vacib məsələdir. Yeni sözlərin düzgün yazılış qaydalarının bu şəkildə təqdim edilməsi müsbət haldır.
Lakin hər dəfə Azərbaycan dilinin yeni orfoqrafiya lüğəti hazırlananda biz burada bəzi sözlərin yazılışlarında ciddi fərqlilik müşahidə edirik. Heş şübhəsiz ki, bu da istifadəçilər tərəfindən elə də yaxşı qarşılanmır. Müxtəlif sözlərin yazılışına edilən dəyişikliklər fikir ayrılığı, mübahisə yaradır. Elə sözlər var ki, onların yazılışının dəyişdirilməsi qaydaları ciddi narahatlıq doğurur.
“Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti”ndə nə kimi dəyişikliklər var?
Son bir ildə ciddi müzakirə predmetinə çevrilən və bu günlərdə Nazirlər Kabineti tərəfindən təsdiqlənən "Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti”ndə bəzi sözlərin əvvəlki illərdə nəşr olunan lüğətlərdə yer alan yazılışdan fərqli təqdim edilməsi narazılıqla qarşılanır.
69 maddədən ibarət olan "Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti” təsdiq edilməmişdən əvvəl ictimai müzakirəyə təqdim edilmişdi. Burada bəzi sözlərin yazılışına dəyişiklik ediləcəyi proqnozlaşdırlırdı. Hətta layihədə bəzi nümunələr də əks olunmuşdu. Məsələn, təklif olunurdu ki, cərrahiyyə - cərrahiyə, dövriyyə – dövriyə, ədəbiyyat – ədəbiyat, fəaliyyət – fəaliyət, maliyyə – maliyə, üslubiyyat – üslubiyat və s. yazılsın. Təsdiqlənən lüğətdə bu sözlər yeni variantda verilib. Yəni mədəniyyət-mədəniyət, maliyyə-maliyə və s. kimi.
2013-cü ildə nəşr edilən "Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti”ndə qeyd edilirdi ki,
tərkibində anti, audio, avia, avto, makro, mikro, mini, mono, multi, nano, neo, post, super, ultra hissəcikləri olan mürəkkəb sözlər bitişik yazılır: antivirus, multikulturalizm, superdövlət, supermarket, aviasalon, avtopark, miniavtobus, nanotexnologiya, nanohissəcik, neofaşizm, neorealizm, postsovet, postmodernizm və s. sözlərinin də yazılışı belədir. Uzun illərdən bəri bu sözlərin yazılışı mübahisə doğurduğu üçün, 2013-cü ildə nəşr edilən lüğətin mübahisələrə son qoyduğu qeyd edilsə də, yeni orfoqrafiya lüğəti, əksinə, yeni mübahisə cəbhəsi açıb.
Bəzi sözlər niyə defislə yazılır?
Yeni orfoqrafiya lüğətinin 5.1 maddəsində qeyd edilir ki, tərkibində a-, anti-, ba-, bi-, na-, pre- ön şəkilçiləri olan sözlər bitişik yazılır: anormal, antivirus, baməzə, bisavad, nalayiq, prepozisiya və s.
Eyni maddəyə əlavə edilən qeyddə isə “anti şəkilçisindən sonra xüsusi isim gəldikdə defis işarəsi qoyulur: Anti-Azərbaycan, Anti-Rusiya və s.” göstərilir.
Məsələn, siyasi arenada, eləcə də mətbuatda da geniş istifadə edilən transmilli sözü əvvəlki dövlərdə həm ayrı, həm də bitişik yazılıb. Yeni qaydalarda isə bitikik yazılması təsdiqlənib.
Qeyd edək ki, yeni orfoqrafiya lüğətinin hazırlandığı dövrdə bildirilirdi ki, rus dilindən alınma və sonu rus dilində olduğu kimi, "a" ilə bitən bır sıra sözlərdə "a" hərfi götürüləcək. Məsələn, "metafora" sözü metafor, "morfema" sözü morfem kimi yazılacaq. Yeni lüğətə görə, artıq kompüter sözü bir çoxlarının yazdığı və əvvəlki lüğətdə göstərildiyi kimi, "kompyuter" kimi deyil, "kompüter" kimi yazılır.
Yeni təsdiqlənən Azərbaycan dilinin Orfoqrafiya Normalarına görə, hüsnxətt-hüsnxət, rəsmxətt-rəsmxət kimi yazılır.
Bir sıra sözlər də yeni qayda ilə yazılır. Qeydə görə, bu morfemlərin bəziləri xüsusi isimlərə qoşulduqda defislə yazılır. Məsələn, trans-Asiya, trans-Avropa, trans-Avrasiya, trans-Qafqaz, paleo-Azərbaycan, proto-Azərbaycan, ümum-Azərbaycan, ümum-Avropa və s.
Orfoqrafiya lüğətində sözlərin yazılışına edilən dəyişikliklərin fəsadları
“Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti”ndə baş verən dəyişikliklərlə bağlı məsələni gündəmə gətirməyimiz təsadüfi deyil. Hər dəfə orfoqrafiya lüğəti yenilənəndə biz burada sözlərin yazılışında əvvəlki yazılışlardan fərqlilik görürük. Bu da, istər-istəməz, xeyli sual doğurur. Bir sözün başqa dövrlərdə nəşr edilən orfoqrafiya lüğətlərində yazılandan fərqli yazılması cəmiyyətdə, yazı-pozu ilə məşğul olan adamlarda, müəllimlərdə, şagirdlərdə, abituriyentlərdə, yazıçı və şairlərdə müəyyən narazılıqlar yaradır. Onlar hesab edirlər ki, sözlərin fərqli yazılışda təqdim edilməsi illərdən bəri mənimsədikləri yazı vərdişlərinə zərər vurur. Sözün yazılışında istənilən dəyişiklik sonrakı zamanlarda problemlər yaradır. Məsələn, vaxtaşırı olaraq müəllimlərin sertifikasiyası keçirilir, onlar müxtəlif imtahanlarda iştirak edirlər, dövlət qulluqçuları da həmçinin. Abituriyentlər də eyni qaydada. Bu insanlar uzun illərdən bəri düzgün yazı qaydası kimi qəbul etdikləri bir sözün fərqli qaydada yazıldığını gördükdə, istər-ietəməz, çaşqın vəziyyətə düşəcəklər. Bu da onlarda ciddi psixoloji narahatlıq yaradacaq. Sözlərin yazılışında bu dərəcədə fərqliliyin baş verməsi yazı əlaqələrinin itməsinə gətirib çıxaracaq.
Yuxarıda bildirdiyimiz kimi, 69 maddədən ibarət “Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti”nin layihəsi bir neçə ay əvvəl ictimai müzakirəyə çıxarıldığı zaman da bəzi mütəxəssislər təklif edilən dəyişiklikləri məqbul hesab etmirdilər. Onlar belə zənn edirlər ki, hansısa alim, dilçi öz yüksək elmi titulunu təsdiqləmək, yaxud özünü tarixə salmaq üçün Azərbaycan dilinin başına oyunlar açır. Əlbəttə, bu cür mürəkkəbliyə varmaq, əllaməçilik açmaq yersizdir.
“Bu geniş şəkildə müzakirə edilməli idi”
Filologiya elmləri doktoru, professor, AMEA-nın Dilçilik İnstitutunun keçmiş direktoru Fəxrəddin Veysəlli “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, o hazırda təsdiqlənən orfoqrafiya lüğəti ilə tanış deyil, lakin lüğətin layihəsi ilə tanışdır və onunla bağlı fikirlərini bildirib. “Mən hələ “Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti”nin layihəsi ilə bağlı tənqidi fikirlərimi mətbuata bildirmişəm. Hətta o zaman bu çoxlarının xoşuna gəlmədi, dedilər ki, o bizim zəhmətimizi yerə vurur. Demişdim ki, bu bir-iki günlük məsələ deyil, zaman tələb edən işdir və böyük bir kollektivin zəhmətidir. Ona görə də bu geniş şəkildə müzakirə edilməli idi. Mən indi bu məsələyə münasibət bildirsəm deyəcəklər ki, bizim işimizə maneçilik törədirsən. Bu gün yeni qaydalar haqqında fikir bildirmək üçün gərək mən onunla yenidən tanış olam, görəm yeni nə dəyişikliklər edilib. Ancaq hesab edirəm ki, bir sıra sözlər, eləcə də anti-Azərbayan sözü bitişik yazıla bilər. Razıyam ki, bir sıra sözlərin yazılışında mübahisə doğuran məqamlar var” - deyə bildirdi.
Görkəmli dilçi-alim sözügedən sənədin layihəsi ilə bağlı hansı iradlarını bildiribmiş?
Qeyd edək ki, Fəxrəddin Veysəlli keçən il yeni orfoqrafiya lüğətinin layihəsi ilə bağlı mətbuata bildirirdi ki, Azərbaycan dilinin yeni orfoqrafiya qaydalarının layihəsi dağınıqdır, pərakəndə haldadır. O, həçminin, vurğulayırdı ki, ümumiyyətlə, dünya praktikasında orfoqrafiyanın üç -fonetik, morfoloji və ənənəvi prinsipi var. “Bunlara mütləq əməl olunmalıdır. Geniş ictimaiyyətə təqdim olunan layihəyə nəzər saldıqda bu prinsiplərin bölgüsünü görə bilmədim. Həm də 69 maddə çoxdur. Bunu heç yadda saxlamaq mümkün deyil. Qaydalar həddindən artıq yığcam olmalı idi.
Digər tərəfdən, layihədə "Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti”nin 2013-cü il nəşrində metafor, profilaktori, sanatori şəklində verilmiş sözlərin metafora, profilaktoriya, sanatoriya kimi yazılması tövsiyə olunur. Əslində, nə ingilis dilində, nə də alman dilində metafor sözünün sonunda "a” hərfi yazılır. A hərfi rus dilinin elementidir. Bunu birdəfəlik həll etmək lazım idi. Mən əvvəl də demişəm, indi də bu fikirdəyəm ki, "y" hərfini atıb profilaktoria, sanatoria yazmalıyıq. Bu sözləri belə yazsaq, dünya dağılar?! Burada da "y" samiti rus dilinin elementidir. Ona görə də yüzlərlə bu cür sözün yazılışında axırıncı hecada "y" samitini buraxmaq lazımdır, buna ehtiyac yoxdur. Ola bilsin tələffüzdə "y" işlənsin, amma astronomiya, biologiya, ensiklopediya sözlərində "y" hərfinə ehtiyac yoxdur.
Yaxud da layihədə Motsart, Vorontsov yazılıb. Mən Azərbaycan dilində bu cür adların ancaq "s" hərfi ilə yazılmasının tərəfdarıyam. Voronsov, Mosart yazılsa, nə olar? Motsart alman dilinin, rus dilinin elementidir. Belə halları sadələşdirmək lazımdır. Məsələn, Vereşşaginin qoşa "şş" ilə yazılması təklif olunur. Mənə elə gəlir ki, burada qondarmalıq var. Vereşagin yazılsa, nə dəyişəcək ki?!
Xarici mənşəli sözlərin yazılışına toxunaq. Layihədə Hayneni Heyne, Göteni Höte kimi yazırlar. Bu da rus dilinin təsiridir. Ya layihəni tərtib edən adamların alman dilindən xəbərləri yoxdur, ya da onun transliterasiyasını başa düşmürlər ki, Göteni Höte kimi yazırlar. Bu biabırçılıqdır, guya Göte yazanda pis başa düşülür. Elə deyil axı. Mən alman dili mütəxəssisiyəm. Almanlarla söhbətdə bu vəziyyəti onlara danışıram, almanlar deyirlər ki, bizim Höte adında şairimiz yoxdur. İsveçin Göteborq şəhərini Höteborq kimi yazırlar, düz deyil axı” - deyə bildirirdi.
O, həmçinin, qeyd edirdi ki, eyni zamanda, layihənin 45-ci bəndində qoşmalarla bağlı xeyli dolaşıqlıq var. Bununla yanaşı, qoşa "yy" samiti olan sözlərin bir "y" ilə yazılmasının məqsədəuyğun sayılmasını müsbət, ssenari sözünün də bir "s" ilə yazılmasını təqdir edib.
Məlumat üçün bildirək ki, AMEA-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun direktoru, akademik Möhsün Nağısoylu qeyd edib ki, lüğətə 4000 yeni söz əlavə olunub. “Yeni "Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti" may ayının sonuna qədər hazır olacaq” - deyə vurğulayan akademik bildirdi ki, "Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti"nə Nazirlər Kabineti tərəfindən baxılıb və yeni lüğətə Ədliyyə Nazirliyi və Nazirlər Kabineti tərəfindən müsbət rəy verilib. “Yeni "Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti" may ayının sonuna qədər hazır olacaq və nəşrə göndəriləcək”.
Akademik, həmçinin, vurğulayıb ki, yeni "Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti" 113 min sözü əhatə edir: “Köhnə lüğətdən 1000-dən çox qondarma söz çıxarılaraq yeni lüğətə salınmayıb, çünki elə sözlər var idi ki, eyni mənanı daşıyırdı. Misal üçün: nəqqaş və naqqaş. Eyni zamanda, daha 4000 yeni söz lüğətə əlavə olunub. Yeni əlavə olunan sözlər müasir informasiya texnologiyası və qloballaşma ilə bağlı olan sözlərdir. Məsələn, 2013-cü ildə nəşr olunan lüğətdə multikulturalizm, tolerantlıq və s. sözlər yox idi”.
İradə SARIYEVA
