Azərbaycan müstəqillik əldə etdikdən sonra dəyərlərimizə qayıdış prosesi baş verdi. Kiril əlifbasından imtina bu qəbildəndir. Keçən əsrin 90-cı illərindən başlayaraq Azərbaycanda əlifba sahəsində islahatlar həyata keçirildi. Kiril əlifbasından latın əlifbasına keçid prosesi nisbətən ağrılı keçdi. Bu özünü daha çox bədii ədəbiyyatın nəşri sahəsində göstərdi. Mövzu ilə bağlı keçən həftə çap olunan məqalədə də qeyd edilmişdi ki, gənc nəsil ədəbiyyatdan, kitabdan uzaq düşdü, kitab mağazalarına makulatura nümunələri yol açdı.
Qeyd edək ki, ədəbiyyat insan şüuruna ən çox təsir edən amildir, vasitədir. Ədəbiyyat nümunələri o səviyyədə nəşr edilməlidir ki, insanlar onda hər hansı bir qüsur tapmasın. Məlumdur ki, hələ Sovet illərində Azərbaycan ədəbiyyatı nümunələri ilə yanaşı, dünya ədəbiyyatı örnəkləri də, məşhur yazıçı və şairlərin əsərləri də kitab şəklində nəşr edilirdi. Çoxlarımızın xarici ədəbiyyatla tanışlığımızın təməli Sovet illərində nəşr edilən kitablar vasitəsilə qoyulub.
Tədqiqatçılar bildirir ki, Prezident İlham Əliyevin ədəbiyyata, kitab nəşrinə qayğısı misilsizdir. Onlar bildirir ki, bu gün dünyanın heç bir ölkəsində dövlət başçısı kitab nəşrinə belə önəm vermir və heç bir dövlət kitab nəşri ilə maraqlanmır. Bizim ölkədə dövlətin bu məsələyə qayğı və diqqətinin yüksək olduğunu deyən ekspertlər bildirir ki, Azərbaycan Respublikasında həyatın müxtəlif sahələrində aparılan islahatlar içərisində latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasının bərpa edilməsi böyük tarixi əhəmiyyət kəsb edir. Onlar vurğulayır ki, Azərbaycan Respublikasının mərhum prezidenti Heydər Əliyevin "Dövlət dilinin tətbiqi işinin təkmilləşdirilməsi haqqında" 18 iyun 2001-ci il tarixli və "Azərbaycan əlifbası və Azərbaycan dili gününün qeyd edilməsi haqqında" 9 avqust 2001-ci il tarixli fərmanları ölkənin ictimai-siyasi həyatında mühüm hadisə olub və latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasına keçidi bütövlükdə təmin edib.
Prezident İlham Əliyevin 12 yanvar 2004-cü ildə imzaladığı "Azərbaycan dilində latın qrafikası ilə kütləvi nəşrlərin həyata keçirilməsi haqqında Sərəncamı milli düşüncəmizə önəmli xidmətdir.
Qeyd edilir ki, latın qrafikalı Azərbaycan əlifbası artıq həyatımızın bütün sahələrində tam yerini tutub. Bilirik ki, Azərbaycan ədəbiyyatı, mədəniyyəti və elminin vaxtilə kiril qrafikası ilə çap olunmuş qiymətli nümunələri latın qrafikasında yenidən kütləvi şəkildə nəşr olunub və o nəşrlər yerli kitabxanalara paylanıb.
Ekspertlər deyir ki, dövlət müstəqilliyinin başlıca rəmzlərindən biri sayılan ana dilinə dövlət qayğısı yüksək səviyyədədir və dövlət dilimizin yaşaması üçün böyük işlər görülür.
O şəxsiyyətlər bu nəşrlərə ön söz yazıb...
Dövlət sərvəti sayılır latın qrafikası ilə nəşr edilən kitablar seriyası. Onlar kitabxanalara verilir, müxtəlif nəsildən olan insanların istinad yerinə çevrilir. Bu kitabların ən yüksək şəkildə çap edilməsi bu işlə məşğul olan insanların birbaşa vəzifəsidir. Onlar kitabın məzmunundan tutmuş, redaktəsinə, korrektəsinə qədər hər şeyə ciddi nəzarət etməlidir.
İş burasındadır ki, bu nəşrlərin çox böyük bir hissəsi zamanında böyük alimlərin, ədiblərin redaktəsi ilə nəşr olunub. O şəxsiyyətlər bu nəşrlərə ön söz yazıb, elmi şərhini hazırlayıb, xarici ədəbiyyat nümunələrini dilimizə çevirərək xalqımızın ixtiyarına verib. Bu illər əvvəl baş verib.
Müasir ədəbiyyatşünaslar qeyd edir ki, o illərdə bu nəşrlər qüsursuz olmayıb, burada nəzərəçarpan məqam xarici ədəbiyyat nümunlərinin tərcüməsində covet ideologiyası dəst-xəttinin qorunması olub. "Ümumiyyətlə, o illərdə nəşr olunan kitabların eyni ön sözlə, eyni şəkildə nəşr edilməsi doğru deyil qənaətində" olan alimlər vurğulyır ki, kitab təkrar nəşr edilərsə, orada kitabın ilk nəşrolunma tarixi, ilk tərcüməçisi, ilk redaktoru, tərtibçisi haqqında məlumat olmalıdır. Kitabın ilk nəşrində gedən ön sözlə yanaşı, kitaba müasir günümüzlə səsləşən ön söz yazılmalıdır.
Alimlər öz işinə başdansovdu yanaşıb...
Tanınmış alimlərdən biri bizimlə söhbətində qeyd etdi ki, latın qrafikası ilə çap olunan kitablarda qüsurların olması həqiqətdir. Burada səhvlərin olduğunu vurğulayan alim bildirdi ki, ciddi qüsurlardan biri müəlliflərə birtərəfli münasibətin olmasıdır. Bildirildi ki, mətnlər köhnə nəşrlər əsasında təkrar çap edilib... "Mətni təqdim edənlər isə göydən gəlmə qonorar alıblar və s. Yəqin belə bir prinsipi qəbul ediblər... Prezident nəşri həm də ilk təşəbbüs olduğundan, bu məsələyə sadəcə toxunmağa tərəddüd edilib"-deyə alim vurğuladı.
Müşahidə edilən qüsurları kitabların çapa hazırlanması həvalə edilən alimlərin səhlənkarlığı, öz işinə başdansovdu münasibəti ilə izah edən tədqiatçılar qeyd edir ki, bu bəlkə də vaxt azlığı nəticəsində baş verib. Bu cür olsa belə, hər bir alim öz işinə məsuliyyətlə yanaşmalıdır.
Əlbəttə, ölkə başçısının qayğısı ilə nəşr olunan ədəbiyyat nümunələri arasında kifayət qədər sanballı örnəklər də var. Amma, bütövlükdə, bu sahədə ciddi problemlər var. Bəzi alimlər hesab edir ki, bu ilk təcrübə olduğu üçün, onu o qədər də geniş təhlil etməyə ehtiyac yoxdur. Çünki növbəti nəşrlərdə bu qüsurlar olmayacaq.
Əslində, görülən hər bir işə vətəndaş mövqeyindən yanaşılmalıdır ki, görülən işlər dövlət, xalq üçün əhəmiyyətli olsun.
Qeyd edək ki, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin "Azərbaycan dilində latın qrafikası ilə kütləvi nəşrlərin həyata keçirilməsi haqqında" Sərəncamı ilə Azərbaycan dilində latın qrafikası ilə ilk növbədə yenidən nəşri nəzərdə tutulan kitablar sırasında lüğət və ensiklopediyalar, Azərbaycan xalq ədəbiyyatı, klassik və müasir Azərbaycan ədəbiyyatı, dünya ədəbiyyatı nümunələri nəşr edilib.
Kitab tərtibatına həssas yanaşılmalıdır...
Mövzumuzla bağlı fikirlər müxtəlifdir. Alimlərin bir qismi hesab edir ki, nəşr olunan kitabların səviyyəsi normaldır. Bu qənaətdə olanlara görə, ortada kifayət qədər uğur var və bunun əhəmiyyəti böyükdür.
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Folklor İnstitutunun direktoru, professor Muxtar İmanov "Bakı-Xəbər"ə bildirdi ki, kitab nəşr edilməmişdən əvvəl bir sıra mərhələləri adlamalıdır. "Kitab müəllifindən əlavə onu redaktə edən, korrektura edən bir şəxsin olması mütləqdir ki, kitabda səhvlər getməsin. Redaktor kitabın elmi tərəfinə cavabdehdirsə, bu işdə məsuliyyət daşıyırsa, orfoqrafik səhvlərinə, diqqətdən kənarda qalan nöqsanlara fikir verməlidir. Bu insanların səyi nəticəsində kitab səliqəli şəkildə ortaya çıxır. Bu qəbul olunmuş normadır və təbii ki, kitab çap edən adamların hamısı buna əməl etməlidir" - deyən M.İmanov hesab edir ki, kitab tərtibatına həssas yanaşılmalıdır.
"Siz dediyiniz kimi, kitab məktəblilər..."
"Təkrar nəşrlərə necə münasibət bəslənməlidir" - deyə professora sual verdik. Onun qeyd etdiyinə görə, Sovet dövründə yaranan elə mədəniyyət münunələri var ki, onlar həmişə aktual və əbədidir. Elə əsərlər də var ki, onlar müasir dövrə uyğun gəlmir. Məsələn, Səməd Vurğunun "26-lar" poemasını yenidən çap edib gənc nəslə təqdim etmək heç bir əhəmiyyət daşımır. Amma Səməd Vurğunun külliyatını çap etmək istəyiriksə, bu əsər mütləq ora düşməlidir ki, oxucu Səməd Vurğunun hansı mərhələlərdən keçib gəldiyini görsün. Yəni sovet ideologiyası onun yaradıcılığına necə təsir göstərib... Yəni əsərin kimdən ötrü çap olunmasının çox böyük əhəmiyyəti var. Siz dediyiniz kimi, kitab məktəblilər və gənclər üçün çap olunursa, onda sovet ideologiyasını tərənnüm edən əsərləri çap etməyə əsas yoxdur. Çünki poema bədii cəhətdən nə qədər gözəl yazılsa da, orada Məhəmməd Əmin Rəsulzadəni tənqid edən məqamlar var, onu çap edib gəncliyə təqdim etmək məqbul sayıla bilməz. Yaxud Rəsul Rzanın "Lenin" poemasını yenidən çap edib uşaqlara təqdim etməyin nə əhımiyyəti var... Hərçənd, o poemada da çox gözəl bədii parçalar var. Hətta o bədii parçalardan müəyyən qədər onun "Seçilmiş əsərləri"nə daxil ediblər. Onlar çox gözəldir".
"İndi onların yenidən latın qrafikası ilə çap olunması..."
M.İmanov vurğuladı ki, Prezident sərəncamı ilə nəşr olunan kitablar sırasında Azərbaycan folklor örnəkləri də var, alim o kitabların nəşrini yüksək dəyərləndirir: "V cildlik Azərbaycan dastanları çap olunub. Mən onları çox böyük uğur hesab edirəm. Ona görə ki, onlar Sovet dövründə bizim folklorşünaslığın akademik nəşrləri sayılıb. Bura V cildlik "Azərbaycan nağılları" da daxildir. O nəşrlərə bizim ustadlarımızdan biri olan Məmmədhüseyn Təhmasib birbaşa rəhbərlik edib. Bu kitablar onun əlindən keçib. O kitablar çox gözəl kitablardır. İndi onların yenidən latın qrafikası ilə çap olunması son dərəcə əhəmiyyətlidir. O nəşrlər bu gün də bizim folklorşünasların oxuduğu, istinad etdiyi mənbələrdən biridir.
Tutaq ki, siz deyən kimi, Prezident sərəncamı ilə nəşr olunan kitabların çapına, hazırlanmasına məsuliyyət daşıyan adamlar mətnləri kompyuterdə yazarkən səhvə yol verirsə, bu artıq onun işidir. Vaxtilə fədakar alimlər zəhmət çəkib mükəmməl kitablar ortaya qoyub. O bizim borcumuzdur ki, təkrar nəşr edəndə nəşrin texniki tərəflərinə fikir verək. Diqqətli olaq ki, sözlər, cümlələr, abzaslar səhv getməsin".
İradə SARIYEVA
