Vətəndaşın əmlakını dəyərdən salmaqla büdcə gəlirini artırmaq istəyirik?
Mobil şəbəkələrə bir il ərzində qoşulmayan telefonların IMEI qeydiyyatının deaktiv edilməsi ilə bağlı qərar son günlər cəmiyyətdə ciddi narahatlıq yaradıb.
Qanunvericiliyə əsasən, 31 dekabr 2025-ci ildən etibarən bu cür cihazların IMEI-ləri passiv siyahıya keçiriləcək, 1 yanvar 2026-cı ildən isə onların mobil şəbəkələrə çıxışı tamamilə bağlanacaq. Mütəxəssislərin hesablamalarına görə, bu proses təxminən 3 milyon mobil telefonu əhatə edir. Məsələnin əsas mübahisə nöqtəsi isə ondan ibarətdir ki, telefonun işlədilib-işlədilməməsi vətəndaşın şəxsi seçimidir və bu seçimin nəticəsi olaraq əmlakın faktiki yararsız hala salınması hüquqi və ədalətli hesab oluna bilərmi.
Dünya təcrübəsinə baxdıqda görürük ki, IMEI qeydiyyatı və mobil cihazların şəbəkəyə çıxışının tənzimlənməsi yeni və lokal bir siyasət deyil. Bir çox ölkələrdə, o cümlədən Çili, Hindistan, Pakistan, İran, İndoneziya, Nigeriya, Ukrayna və digərlərində “whitelist” sistemi tətbiq olunur. Bu sistemin əsas məqsədi qanunsuz idxal edilən, saxta və ya oğurlanmış telefonların dövriyyəsinin qarşısını almaq, eyni zamanda təhlükəsizlik və bazar nəzarətini təmin etməkdir. Lakin bu ölkələrin əksəriyyətində IMEI bloklanması yalnız konkret hüquq pozuntusu, yəni cihazın qanunsuzluğu və ya cinayətlə əlaqəsi sübuta yetirildikdə tətbiq olunur. Sadəcə olaraq, telefonun uzun müddət istifadə edilməməsi IMEI-nin deaktiv edilməsi üçün əsas sayılmır. Burada IMEI kodu bir əmtəə, mal rolunu oynayır, dövlət bunu vətəndaşa satıbsa, onu necə götürüb deaktiv, yəni ləğv edə bilər? Bu, vətəndaşın əmlakına qəsd deyilmi?
Bir il ərzində mobil şəbəkəyə qoşulmayan cihazların avtomatik olaraq passivləşdirilməsi yanaşması əsasən Türkiyədə 2024-cü ildən tətbiq edilməyə başlanıb və qlobal praktikada istisna hal kimi qiymətləndirilir. Bu modeldə telefon tam işlək vəziyyətdə qalsa belə, zəng və mobil internet imkanları bağlanır ki, bu da cihazın real bazar və istifadə dəyərini kəskin şəkildə azaldır. Hüquqi baxımdan bu addım birbaşa müsadirə olmasa da, “dolayı ekspropriasiya”, yəni əmlakın formal olaraq sahibində qalmasına baxmayaraq faktiki dəyərinin itirilməsi kimi dəyərləndirilə bilər.
Konstitusion prinsiplərə əsasən, mülkiyyət hüququ toxunulmazdır, lakin ictimai maraq naminə qanunla müəyyən məhdudiyyətlər qoyula bilər. Dövlət bu kontekstdə oğurluqla mübarizə, qanunsuz idxalın qarşısının alınması, saxta IMEI-lərin dövriyyədən çıxarılması və təhlükəsizlik kimi legitim məqsədlər irəli sürür. Bununla belə, əsas problem mütənasiblik məsələsidir. Telefonu bir il istifadə etməmək hüquq pozuntusu deyil, ikinci telefonun saxlanılması, kolleksiya məqsədilə cihazın qorunması və ya yaşlı ailə üzvü üçün ehtiyat telefonun kənarda qalması tamamilə qanuni hallardır. Bu kimi hallarda ən sərt sanksiya olan tam şəbəkə qadağasının tətbiqi bir çox hüquqşünas tərəfindən həddən artıq sərt və vətəndaşa disproporsional zərər vuran tədbir kimi qiymətləndirilir.
Bu siyasətin arxasında fiskal motivlərin olub-olmaması da geniş müzakirə olunur. Praktik nəticələr göstərir ki, IMEI deaktivasiya riski olan cihazların sahibləri ya yenidən qeydiyyat üçün rüsum ödəməyə, ya da yeni telefon almağa məcbur qalırlar. Bu isə dövlət büdcəsinə əlavə daxilolmalar, eyni zamanda, mobil cihaz bazarında süni yenilənmə effekti yaradır. Xüsusilə IMEI qeydiyyat rüsumlarının yüksək olduğu ölkələrdə bu arqument daha inandırıcı görünür. Əgər məqsəd yalnız təhlükəsizlik olsaydı, daha yumşaq mexanizmlər - uzun keçid müddətləri, pulsuz reaktivasiya imkanı, sadə SIM yoxlaması və ya mərhələli xəbərdarlıqlar tətbiq oluna bilərdi.
Gözlənilən ssenari ondan ibarətdir ki, ilk mərhələdə milyonlarla telefonun deaktiv edilməsi ictimai narazılığı artıracaq. Tarixi təcrübə göstərir ki, bu cür kütləvi texniki qərarlar çox zaman sonradan yumşaldılır, əlavə güzəştlər və ya “birdəfəlik açma” mexanizmləri tətbiq olunur. Hüquqi müstəvidə isə bu mövzu gələcəkdə məhkəmə mübahisələrinə, hətta beynəlxalq instansiyalarda müzakirələrə səbəb ola bilər.
Nəticə etibarilə, telefonu işlədib-işlətməmək vətəndaşın şəxsi seçimidir və bu seçimin dolayı yolla cəzalandırılması hüquqi baxımdan mübahisəli görünür. Təhlükəsizlik və bazar nəzarəti legitim məqsədlər olsa da, tətbiq olunan vasitələrin mütənasibliyi ciddi suallar doğurur. Mövcud siyasət həm dövlət üçün nəzarət və fiskal gəlir imkanları yaradır, həm də cəmiyyət üçün əmlak dəyərinin azalması və hüquqi narahatlıq risqini artırır. Bu balansın necə qorunacağı isə qarşıdakı dövrdə atılacaq əlavə addımlardan asılı olacaq.
Akif NƏSİRLİ
