Getdikcə daha ciddi fəsadları üzə çıxan iqlim dəyişmələrinin insan səhhətinə mənfi təsirləri artıq özünü göstərməkdədir. Tədqiqatçılar xəbərdar edirlər ki, planetin istiləşməsi, ifrat temperaturlar insanların işinə, qazancına və həyatına təhlükədir.
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) bildirib ki, ifrat istilər insanların sağlamlığı ilə bağlı əvvəllər mövcud olan vəziyyəti daha da pisləşdirir, xüsusən ürək-damar, diabet və astma xəstələrini narahat edir.
ÜST son günlər üç qitədə milyonlarla insanın temperatur rekordları ilə bağlı davamlı təhlükəli istilərə məruz qaldığını qeyd edib. Təşkilatın rəhbəri Tedros Adhanom Qebreyesus deyib: "Həddindən artıq istilər yaşlı insanlar, körpələr və uşaqlar, yoxsullar və evsizlər də daxil olmaqla, həssas qruplara ən çox ziyan vurur. Bu, həm də səhiyyə sistemlərinə təzyiqi artırır. İfrat istiyə məruz qalma sağlamlığa mənfi təsir göstərir, əvvəllər də mövcud olan şərtləri ağırlaşdırır, vaxtından əvvəl ölüm və əlilliklə nəticələnir". ÜST-ün baş direktoru əlavə edib ki, rəhbərlik etdiyi təşkilat səhiyyə sistemlərinin fəaliyyətini əlaqələndirmək və həddindən artıq istilərin sağlamlığa təsirlərini azaltmaq üçün isti hava fəaliyyət planlarının hazırlanmasında ölkələrə dəstək olmaq məqsədilə Ümumdünya Meteorologiya Təşkilatı ilə birgə işləyir. ÜST-ün ictimai səhiyyə və ətraf mühit üzrə rəhbəri Mariya Neyra, xüsusilə hamilə qadınlar, diabet, ürək-damar və astma xəstələri üçün narahat olduğunu bildirib. O qeyd edib ki, havanın çirklənməsi fonunda isti havaların təsiri daha da ağırlaşır. Bu kontekstdə milli hökumətlər potensial risq altında olanların hamısını müəyyən etməli, xəstəxanalar fəaliyyət planı hazırlamalı, şəhər meriyaları isə həssas sağlamlıq qrupuna daxil olan sakinlərə tibbi xidmət göstərəcək xüsusi sığınacaqlar açmalıdır. Mütəxəssislər isti hava dalğalarını atmosferə istixana qazı, karbon qazı buraxan qazıntı yanacaqlarının yandırılması ilə şərtlənən iqlim dəyişikliyi ilə əlaqələndirir. ÜST bəyan edib ki, gecələr təkrarlanan yüksək temperaturlar sağlamlıq üçün xüsusi təhlükə yaradır, çünki isti günlərdə orqanizm bərpa oluna bilmir, bu da daha çox infarkt və ölümlərə səbəb olur. Bu problemlərdən hətta ən inkişaf etmiş ölkələr də əziyyət çəkir. Məsələn, iyul ayı ərzində isti hava dalğaları Şimali Amerika, Avropa və Çini bürüyüb, temperatur bütün rekordları qırıb. Bu, artıq meşə yanğınlarına və çoxlu sayda insanın ölümünə səbəb olub. Alimlərin fikrincə, belə uzunmüddətli isti havalar mütəmadi olaraq təkrarlanacaq. Ekstremal iqlim hadisələrinin tədqiqi layihəsi olan Ümumdünya Hava Atribusiyasının alimlərdən ibarət qrupunun araşdırmasında vurğulanır ki, iqlimə insan təsiri olmasaydı, dünyada temperaturun belə çox artması müşahidə edilməzdi. Alimlərin fikrincə, istixana qazı tullantıları Avropada havanın temperaturunun 2,5 dərəcə Selsi, Şimali Amerikada 2 dərəcə Selsi, Çində isə 1 dərəcə Selsi artmasına səbəb olub. Elmi araşdırmalar göstərir ki, istilik dalğaları daha tez-tez baş verəcək və daha intensiv olacaq. Proqnozlara görə, ABŞ və Meksikada təxminən 15 ildə bir dəfə, Avropanın cənubunda hər on ildən bir, Çində isə beş ildən bir isti hava dalğası müşahidə olunacaq. Alimlər hesab edirlər ki, hazırda orta qlobal temperatur 1,1 dərəcə Selsidən çox artıb. İfrat dərəcədə istilərlə bağlı vəziyyət qazıntı yanacaqların yanmasını məhdudlaşdırmaq və planetin çirklənməsini azaltmaq istiqamətində tədbirlərin görülməsini zəruri edir. Yalnız enerji sistemində əhəmiyyətli dəyişikliklər və bərpa olunan enerji mənbələrindən istifadə iqlim böhranının təsirlərini yumşaldacaq.
Bu arada Arsht-Rock kimi tanınan Adrien Arşt-Rokfeller Fondunun Dayanıqlılıq Mərkəzinin “Qızmar uçurum” adlı hesabatında deyilir ki, temperaturun yüksəlməsi qadınlara kişilərdən xeyli artıq təsir göstərəcək. ABŞ-da yerləşən bu qeyri-kommersiya təşkilatının Hindistan, Nigeriya və Birləşmiş Ştatlara fokuslanan araşdırmasında deyilir ki, bu üç ölkədə isti illər ərzində ifrat temperaturlar ildə 204 min qadının həyatına son qoya bilər. Arsht-Rockun direktoru Ketu Bouman MakLeod qeyd edir: “İfrat isti bütün dünyada qadınlara sakitcə, ancaq dərin təsir edir. İstilik qadınların üzərinə “ikiqat yük” qoyur. Qadınlar təkcə istidən fiziki xəstələnməyə daha meylli deyillər. Onlardan eyni zamanda istidən xəstələnən hər kəsin işini görmək gözlənilir. İstər ödənişli, istərsə də ödənişsiz”. Hesabatda deyilir ki, 2050-ci ilədək istilik dalğalarının sayının azı iki dəfə artacağı nəzərə alınsa, Hindistan, Nigeriya və ABŞ-da ən yoxsul və marginallaşdırılmış icmalardakı qadınların məhsuldarlığına çox böyük zərbə dəyəcək. Araşdırmaçılar bu üç ölkədə məhsuldarlığa zərərin ildə təqribən 120 milyard dollara çatacağını yazır. Dəyən zərər əsasən ödənişsiz gördürülən ev işləri və evlərdə havanı soyudan avadanlığın yoxluğu ilə bağlı olacaq. BMT-nin “Sustainable Energy for All” təşəbbüsünün məlumatına görə, 2030-ci il üçün bütün dünyada istər şəhərlərdə, istərsə də kəndlərdə yaşayan yoxsulların 1,2 milyard nəfərinin havanı sərinləşdirən avadanlığın olmadığı şəraitdə yaşayacağı gözlənilir. Onların 323 milyonu Hindistanda yaşayanlar olacaq. Hesabatda deyilir ki, qadınlar evin, uşaqların və yaşlı ailə üzvlərinin qayğısına qalmaqla evdə kişilərdən iki dəfəyə qədər daha çox vaxt keçirirlər. Kondisioner almağa imkanı olmayanların produktivliyinə ciddi zərbə dəyəcək. Amma ABŞ kimi ölkələr də istiləşmədən əziyyət çəkənıər sırasındadır. Birləşmiş Ştatların Milli Meteorologiya Xidmətinin aparıcı sinoptiki Bob Oravekin sözlərinə görə, yaxın günlərdə ABŞ əhalisinin təxminən 60 faizi daşqın və anomal istilərin təsirinə məruz qala bilər. O qeyd edir ki, təbii fəlakətlər bütün böyük şəhərlərə təsir edəcək və bu səbəbdən zərər çəkən əhalinin sayı çox olacaq.
Samirə SƏFƏROVA
