XXI əsrdə yaşamağımıza, kifayət qədər məlumatlı, bilgili bir cəmiyyətin üzvü olmağımıza baxmayaraq hələ də “ibtidai icma” dövründən miras qalan neqativlərlə üz-üzəyik. Halbuki, bizim cəmiyyətimiz, bizim dünyamız o problemləri çoxdan arxada qoymalı idi, amma bacarmadı. Erkən nikah məsələsindən danışırıq.
Bu elə bir problemdir ki, demoqrafik problemlərin birbaşa ana mənbəyidir və cəmiyyətin təməlini laxladır. Çox təəssüflər olsun ki, ölkəmizdə erkən nikah problemi çox aktualdır və onu da vurğulayaq ki, erkən nikahların sayının artması ölkədə demoqrafik böhrana gətirib çıxara bilər. Yəni bu istiqamətdə artıq həyacan təbilinin çalınması zəruridir. Amma bildiyimiz kimi problemin həlli cəmiyyəti düşündürmür. Azərbaycanda inzibati qaydada, qanunvericilik çərçivəsində erkən nikahlara qarşı mübarizə tədbirləri gücləndirilsə də, təəssüf ki, hələ də problem aktual olaraq qalır. Bu gün yaşı 18-dən az olan və ya yeniyetmələrin nikaha daxil olması halı genişlənib. Biz 14-15 yaşlı uşaq gəlinləri hər gün görürük. Baxmayaraq ki, hüquq-mühafizə orqanları, əlaqədar təşkilatlar bu hala qarşı həm inzibati qaydada tədbirlər görür, həm də maarifçilik həyata keçirilir. Erkən nikahın baş verdiyi ailərə qarşı tədbirlər görülüb, ata-analar cərimələnib, yetkinlik yaşına çatmayan qızla nikaha girən şəxs cəzalandırılıb, lakin yenə də bu problem var. Erkən nikahlar cəmiyyətə, gələcəyimizə, demoqrafiyamıza çox ciddi zərbə vurur və bizim gələcəyimiz barədə, ailə institutumuzun sabahı haqda müəyyən suallar yaradır.
Erkən nikahlar demoqrafik bəlalara yol açır...
Bir sıra ekspertlər hesab edir ki, qeyri-hökumət təşkilatları dövlət təşkilatları ilə paralel olaraq bu sahədə ioşlər görməlidir. Rayon icra hakimiyyəti orqanlarının, bələdiyyələrin hüquq mühafizə orqanları ilə paralel işləməsinin vacib olduğunu deyən ekspertlər hesab edir ki, erkən nikah cəmiyyətimizin sabahını təhlükə altına salır. Erkən nikahların əsasən qohumlar arasında bağlandığı da ayrıca bir problem kimi özünü göstərir. Bu problemin səbəbinin də dərindən araşdırılması da çox vacibdir. Bir qisim mütəxəssislər bunu savadsızlığın cəhalətin bəlası sayırlar. Qızların zorla ərə verilməsinin baş verdiyi bir cəmiyyətdə yaşamaq həqiqətən də narahatvericidir.
“Erkən nikahla bağlı heç bir ictimai qınaq yoxdur”
Sosioloq-jurnalist Lalə Mehralı “Bakı-Xəbər”ə şərhində bildirdi ki, bu problemin hələ də mövcud olmasının əsas səbəbkarı cəmiyyətdir, insanlardır. L.Mehralı hesab edir ki, polis, prokurorluq orqanları qanun çərçivəsində erkən nikaha təşviq edənləri cəzalandırırlar. Amma bu yetərli deyil, problemin həllində cəmiyyət əsas rol oynamalıdır, bunun aradan çıxmasını cəmiyyət istəməlidir. “Məsələ belədir ki, cəmiyyətimizdə erkən nikahla bağlı heç bir ictimai qınaq yoxdur. Tutaq ki, kimisə 14 yaşlı bir qızın nişan, yaxud nikahına dəvət edəndə camaat buna heç bir sərt təpki vermir, prosesi sakitliklə, laqeydliklə izləyirlər. Sanki belə də olmalıymış kimi davranırlar. Əgər kimsə vaxtında bununla bağlı bir addım atsa, əlaqədar qurumları xəbərdar etsə, həyacan təbli çalsa o insana cəmiyyət özü o qədər təəccüblə baxırlar ki, həmin şəxs özünü bir növ yadplanetli kimi hiss edir. İnsanlar necə bu vəziyyətə gəldi, niyə normal yanaşmanı anormal qiymətləndirirlər? Əslində bunun özü müzakirəyə səbəb olmalı çox vacib məsələdir. Tutaq ki, 14 yaşlı bir qızın nişan mərasimindəyik və biz bunun anormal hal olduğunun fərqindəyik, amma bunu tənqid edəndə ki, belə olmaz, bu qanunsuzdur, təsəvvür edin, bizə qarşı təpki daha sərt olur, guya haqsız tərəf bizik, haqlı tərəf 13-14 yaşlı qızını ərə verən valideyndir, yaxud o qıza elçi düşən, gəlin etmək istəyən ailədir. Yəni insanlar qızın nişanlanmağını, erkən ərə verilməyini faciəvi hal hesab etmirlər, əksinə mənim bu halı normal qəbul etməməyimi faciəyə çevirirlər. Onlar elə hesab edirlər ki, valideyn nə məsləhət görürsə övladı da ona boyun əyməlidir. Qız azyaşlı olsa da, yetkinlik yaşına çatmasa da valideyn onu ərə verə bilər. Yəni valideynin qərarına haqq qazandırırlar. O uşağın hüquqları tapdalanır, bu heç kəsi maraqlandırmır ki, o təhsildən yayınır, erkən nikaha daxil olur. İnsanlar bu məsələyə çox laqeyddirlər”.
“Erkən nikahların baş verməsini sükutla izləyənlər də bu məsələdə az məsuliyyət daşımır”
L.Mehralı hesab edir ki, ictimai qınaq metodları gücləndiriməlidir. Mütəxəssisin sözlərinə görə, problemdən xilas yolu barədə danışarkən qanunların, inzibati cəzaların daha da sərtləşdiriılməsi önə çəkilməlidir: “Nişan xonçasından nabat götürüb yeyənlər, qızın əllərinin xınalanmasını izləyənlər erkən ərə verilən qız uşağının gələcəyini düşünmürlər. Qətiyyən o barədə fikirləşmirlər ki, bu qızları bu yaşda ərə verirlər, onların gələcəyi necə olacaq. Erkən nikahların baş verməsini sükutla izləyənlər də bu məsələdə az məsuliyyət daşımır. Onlar dövlətin qanunlarına qarşı gəlməklə, həm də mənəvi borclarını unudurlar. Bunu görüb göz yuman hər kəs istisnasız olaraq məsuliyyət daşımalıdır. Hər kəs bunu bilməlidir ki, görüb susduqlarına görə onlar da məsuliyyət daşıyırlar. Lakin qanunlar bu məsələdə yalnız ata və ananı, qızın gəlin köçəcəyi ailəni məsul hesab edir. Amma hesab edirəm ki, qanunlar bu məsələni bilib susan hər kəsi məsul tutmalıdır. Biz əgər o məclisdə iştirak edən "böyüklər"dən soruşsaq ki, niyə səssiz qalırsız, niyə 14-15 yaşlı bir qızın təhsildən yayındırılmasının, erkən nikaha cəlb olunmasının seyirçisinə çevirilirsiniz, niyə etiraz etmirsiz? Onların bir cavabı olacaq ki, vaxtında biz də elə evlənmişik, analarımız da o yaşda ərə verilib. Bunu sanki özlərinə bir fəxr bilirlər. Axı o vaxtla bu vaxt eyni deyil, indi başqa zəmanədir. Hesab edirəm ki, problemin aradan qaldırılması, yavaş-yavaş bir dəfəlik həlli üçün mütləq mənada inzibati cəzalar sərtləşdirilməli, cərimələr artırılmalıdır. Yoxsa başqa cür bu məsələnin qarşısını almaq olmur. Qaydalar sərtləşərsə, onda bəlkə erkən nikah faizlərini aşağı salmaq mümkün olar” - deyə L.Mehralı vurğuladı.
İradə SARIYEVA Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyilə çap olunur.
