Qafqaz Albaniyasının varisi Azərbaycan dövləti olduğu üçün alban irsi, dili, əlifbası, mədəniyyəti Azərbaycan xalqına aiddir. Alban dilinin, əlifbasının öyrənilməsi, tədqiqi, tədrisi sahəsində hazırda çox ciddi problemlər mövcuddur.
Prezident İlham Əliyevin Qəbələyə sonuncu səfəri, Müqəddəs Məryəm Ana alban kilsəsini və Müqəddəs Yelisey adına Cotari kilsəsini ziyarət etməsi, burada alban dilinin, əlifbasının, bu dildə olan əlyazmaların vəziyyəti ilə maraqlanması alban dili və alban əlifbasının tədrisi məsələsini aktuallaşdırıb.
“...Məşğul olun, bu əlifbada kitablar da dərc olunsun və uşaqlar da bu əlifbanı bilsinlər ki, bu əlifbanı biz bərpa edək...” - deyə ölkə başçısı bu məsələnin nə qədər vacib və aktual olduğunu önə çəkib. Prezident məsələni aktuallaşdırdı, bu məsələni icra etmək isə mütəxəssislərin üzərinə düşür.
Qasım Hacıyev: “Bizim qarşıda duran əsas işlərimizdən biri qədim alban əlifbasını, alban dilini dərindən öyrənmək, tədqiq etmək, tədrisini həyata keçirməkdir”
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) Qafqazşünaslıq İnstitutunun şöbə müdiri, professor Qasım Hacıyev “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, alban dili və əlifbasının tədrisi, təbliği çox vacibdir. Ölkə başçısının Qəbələyə son səfəri zamanı bu məsələnin aktuallığının gündəmə gəldiyini deyən Q.Hacıyev hesab edir ki, indiyə qədər alban dilinin və əlifbasının öyrənilməsi, təbliği məsələsi ilə bağlı səthi məşğul olunub. “Bu olduqca aktual və vaxtında qaldırılmış məsələdir. İndiyə qədər Azərbaycan dövlətinin, xalqının səsi ona görə eşidilmirdi ki, dünya qriqoryan kilsəsinin bizə qarşı cəfəngiyyatlarına inanırdı. Hətta SSRİ dövründə buna geniş şərait yaradılırdı, SSRİ tarixi dərsliklərində urartuları “ermənilərin babası” kimi yazırdılar, iberiyaları isə gürcülərin əcdadı olaraq qeyd edirdilər. Albanlara gəlincə isə, dərsliklərdə “albanlar azərbaycanlıların babasıdır” sözünü yazmağa qoymurdular. Çünki SSRİ tarixinin Şərq bölməsinin rəhbəri Eremyan idi. Bunlardan xəbərimiz var. Bunlar həddindən artıq çətin məsələlər idi. İndi müsbət haldır ki, Azərbaycan Cənubi Qafqazın irəlidə gedən, lider dövlətidir, xarici dövlətlərdə də böyük hörmətə malikdir.
44 günlük müharibədə qazandığımız qələbə də imkan verdi ki, dünya Azərbaycan xalqını daha yaxşı tanısın, Azərbaycan dövlətinin qüdrətini görüb onunla hesablaşsın. Bütün bunlar gətirib Azərbaycanın səsinin eşidilməsi ilə nəticələndi. Biz bu gün qədim əlifbalarımız, yazı mədəniyyətimiz, dilimiz, tariximiz haqqında daha geniş düşünməliyik. Bizim qarşıda duran əsas işlərimizdən biri qədim alban əlifbasını, alban dilini dərindən öyrənmək, tədqiq etmək, tədrisini həyata keçirməkdir.
Oxucularımız da bilsinlər ki, eramızın V əsrində Azərbaycanın paytaxtı Qəbələdən Bərdəyə köçürüldükdən sonra Bərdə şəhərində hökmdarın göstərişi ilə kitabxanalar yaradıldı, məktəblər açıldı, tədrislə məşğul olunmağa başlanıldı. Hətta Moyisey Kalankatlının kitabında yazılır ki, çar III Vaçaqan özü bu işlə çox maraqlanıb və burada dərs keçənlərin, öyrənənlərin səsinə qulaq asıb böyük fərəh hissi keçirirdi. Bilirsiniz ki, “Albaniya tarixi” qədim alban dilində yazılıb, sonra ermənilər erməni dilinə tərcümə edərək adını “erməni mənbəyi” qoyublar, amma səhvdir. Bu kitab ingilis dilinə tərcümə edilib, sonra rus dilinə çevrilib, rus dilindən isə akademik Ziya Bünyadov Azərbaycan dilinə çevirib. Bu kitabda açıq göstərilir ki, 52 hərfdən ibarət alban əlifbası vardı. Uşaqlar həm dini təlimləri, həm də digər bilikləri bu əlifba vasitəsilə öyrənirdilər. Eyni zamanda, həmin o 52 hərfli əlifba ilə yunan, roma dillərində olan kitablar alban dilinə tərcümə olunaraq kitabxanalara yerləşdirilirdi. Təəssüflər olsun ki, ərəb xəlifəsinin tapşırığı ilə Bərdə şəhərindəki alban kitabxanası dağıdılır və oradakı kitablar, əlyazmalar Tərtər çayına tökülür, məhv edilir. Sonra əlifba itirilib batırılıb, yazılar, əlyazmalar yoxa çıxarılıb. Yalnız Mingəçevirdən tapılan daş sanduqə üzərində alban əlifbası durur və onu da dünyanın hər yerində oxuyub baxıb gördülər ki, bu, erməni və gürcü əlifbası deyil, bu, Moyisey Kalankatlunun adını çəkdiyi alban əlifbasıdır. Sovet dövründə də saxtakarlıq edərək düzüb qoşdular ki, guya Mesrop Maştoç adlı bir erməni olub və “erməni əlifbası” düzəldib, “erməni əlifbası” üzərində isə alban və gürcü əlifbası düzəldib. Bütün tədqiqatlar göstərdi ki, Maştoç adlı əlifbaçı, tədqiqatçı olmayıb, o, ermənilərin 19-cu əsrdə yaratdığı mifik obrazdır” - deyə Q.Hacıyev qeyd etdi.
İlhami Cəfərsoy: “Bunun üçün Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının rəhbərliyi məsələ qaldırmalı və bu barədə cənab Prezidentə müraciət etməlidir”
AMEA-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun “Qədim dillər və mədəniyyətlər” şöbəsinin müdiri, filologiya elmləri doktoru, dilçi-alim İlhami Cəfərsoyun fikrincə də alban dili və əlifbasının təbliği, tədrisi çox aktualdır. İ.Cəfərsoyun sözlərinə görə, alban əlifbası yalnız bir əlifbadan ibarət olmayıb, albanların bir neçə əlifbası olub: “Alban əlifbasının və dilinin tədqiqatı hələ başa çatmayıb ki, biz onu tədris edək. Son dövrlərə qədər bu məsələyə zahirən fikir verilib, mahiyyətinə o qədər də varılmayıb. İkincisi, əlyazmalar ki, var, onlar bizim kitabxanalarda yoxdur. Nadir nüsxələr fondu Gürcüstandadır, biz oradan əlyazmaları tapıb hissə-hissə gətiririk. Yəni bu iş bizdə hələ başlanğıc mərhələsindədir. İndiyə qədər deyilənlərin 90 faizi nağıldır. Birincisi, alban dili deyəndə bir dil nəzərdə tutulmur. Tarixən müxtəlif dövrlərdə albanların 26 tayfadan, 23 tayfadan ibarət ittifaqı olub. Hətta e.ə. 782-ci ildə yazıya alınan bir Urartu qaya yazısında göstərilir ki, albanlar 13 tayfadır. Yəni albanlar bir tayfadan ibarət deyil, tayfa ittifaqıdır və çox zaman həmin tayfa ittifaqına albanlar başçılıq ediblər. Birmənalı şəkildə deyəndə ki, albanlar azərbaycanlıların əcdadıdır, ancaq prototürkləridir onlar. Yəni lap qədim türklərin bir qolu da albanlardır. Həmin albanların dili ilə bizim udilərin dili bir-birinə bənzəyir. Alban da alban tayfasıdır, udilər də. Udilər özləri çara yazdıqları məktubda deyirlər ki, biz udi millətiyik, ancaq alban ölkəsində, alban dövlətində yaşayırıq. Demək o dövrdə bəzi dövlətlər məcburiyyətdən, bəzi dövlətlər qardaşlaşma nəticəsində tayfa ittifaqı yaratmışdılar. O ki, qaldı alban əlifbasına, alban əlifbası erməni və gürcü əlifbasından fərqlənir. Ancaq dərsliklərdə, ensiklopediyalarda deyildiyi kimi, albanların bir əlifbası olmayıb. Albanların 4 əlifbası olub. 5-ci əlifba isə Qırmızı dəniz sahilindəki Müqəddəs Katerina monastırından tapıldı. Bu haqda akademik nəşrlərdə məqalələrim dərc olunub, amma biz bunu ictimailəşdirə bilməmişik. Əlimizə keçən bu əlifba sami dillərin təsiri ilə xeyli dəyişmiş, assimilyasiya olunmuş prototürk dillərindən biridir. Məsələn, o dildə elə qola – kol, suya - su, dənizə - tengiz deyilir. Amma orta səviyyəli oxucu götürüb bunu oxusa, başa düşməyəcək, ona görə ki, dil deformasiyaya uğrayıb. Dünya yaranandan yüzlərlə millət və yüzlərlə dil ölüb gedib, yüzlərlə dil başqa dillərlə qarışıb. Alban dili də prototürkdə daha çox təmiz türk dili idi, sonra tədricən başqa dillərlə qarışdı. Dərsliklərə daxil edilib ki, alban əlifbası 52 səsdən ibarətdir. Bunu məqsədli şəkildə belə yazıblar. 5 alban əlifbasından yalnız biri - Qarqar əlifbası 52 hərfdən ibarətdir. O biri əlifbalar isə 33, 34, 38 hərfdən ibarətdir. Niyə bizim özümüzün xəbərimiz olmadan rus və Qafqaz, erməni tarixçiləri bu 52 hərfi nəzərdə tuturlar? Ona görə ki, orada xırıltılı boğaz samitləri çoxdur”.
İ.Cəfərsoyun sözlərinə görə, bizim üçün çox qiymətli material əlifbalarımızdan birinin Mingəçevirdən tapılmasıdır. “Kür çayının qarşısı kəsilib orada su elektrik stansiyası tikiləndə Mingəçevirdən bir böyük şamdan tapıldı. Həmin şamdanı arxeoloq Vahidov tapmışdı, həmin şamdanın üstündə Azərbaycan dilində Tenqri, yəni Allah sözü dəqiq oxunur. Bu şamdanı bizdən alıb Gürcüstana, Peterburqa aparıb üzərində işlədilər, Azərbaycana vermədilər. Ona görə ki, şamdanın üzərindəki yazı alban əlifbası ilə Azərbaycan dilində idi. Danos bir-birinin ardınca yazıldı, Moskvaya, Peterburqa göndərildi. Mingəçevir su elektrik stansiyasını əsir almanlar tikirdilər, işlər sürətləndirildi və bizim arxeoloji materialların çoxu su altında qaldı. Çalışmalıyıq ki, əlimizdə olan mənbələri toplayaq, öz tariximizi, ədəbiyyatımızı, əlifbamızı diqqətlə öyrənək”.
Alban dili və əlifbasının tədris edilməsinin gerçəkləşdirilməsinə gəlincə, İ.Cəfərsoy hesab edir ki, bunun üçün dövlət səviyyəsində işlər görülməlidir. “Mənə belə gəlir ki, bunun üçün Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının rəhbərliyi məsələ qaldırmalı və bu barədə cənab Prezidentə müraciət etməlidir. Eyni zamanda da bu sahəyə baxan Təhsil Nazirliyi qarşısında məsələ qaldırılmalıdır ki, biz sürətlə bu işləri başa çatdıraq, fundamental əsərlər, videoverilişlər, teleproqramlar çəkib təbliğ edək, bu məsələləri dərsliklərə salaq. Bunun üçün ən azı bir-iki konfrans keçirilməli, mütəxəssislər danışmalıdırlar, burada əlimizdə olan əlifbalardan bir neçəsi təqdim olunandan sonra vahid rəyə gəlib tədris üzərində düşünməliyik və bunları dərsliklərə salmalıyıq. Bunun üçün akademiya rəhbərliyi ölkə başçısı qarşısında təşəbbüs qaldırmalıdır” - deyə İ.Cəfərsoy qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
