Müasir Azərbaycan elmi ictimaiyyəti tərəfindən tez-tez Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının və ayrı-ayrı ali məktəblərin elmi şuraları ciddi tənqid hədəfinə çevrilir.
Bildiyimiz kimi, akademiyada və ali məktəblərdə mövcud olan dissertasiya şuralarının fəaliyyətindən kifayət qədər narazılıq var. Bəzi təkliflərə görə, ya akademiya, ya da Ali Attestasiya Komissiyası tərəfindən dissertasiya şuralarına nəzarət edəcək bir qurum yaradılmalıdır.
Digər fikirlərə görə isə belə bir nəzarətedici tərkibin formalaşdırılmasına ehtiyac var, amma bu, AMEA-dan və AAK-dan kənarda formalaşdırılmalıdır ki, prosesi daha obyektiv şəkildə qiymətləndirə bilsin. Ekspertlər qeyd edirlər ki, nəzarət heç bir qurumdan asılı olmayan müstəqil ekspertlərdən formaşdırılmalı olan qurum tərəfindən aparılmalıdır ki, analoji hallar, neqativliklər təkrarlanmasın, tədricən dissertasiya şuralarının bir çoxunda olan nöqsanlar aradan qaldırılsın.
“Obyektiv tərkibdən ibarət dissertasiya şuralarına nəzarət qurumu yaranarsa...”
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Fəlsəfə və Sosiolgiya İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, tarix üzrə fəlsəfə doktoru Faiq Ələkbərli “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, həm dissertasiya şuralarının, həm də Ali Attestasiya Komissiyasının fəaliyyəti həmişə tənqidlərə məruz qalır. “Hələ iki il bundan əvvəl Ali Attestasiya Komissiyasının tərkibində dəyişikliklər oldu, rəhbəri də dəyişdi. Bilirsiniz ki, həmin dövrdə AAK-ın da fəaliyyətində nöqsanların olduğu üzə çıxmışdı. Dissertasiya şuralarının formalaşmasında da elə AAK-ın özü mühüm rol oynayır. Bir çox halda bütün sahələrdə dissertasiya şuralarının bir çoxunun fəaliyyəti də qənaətbəxş deyil, hətta elə sahələr var ki, burada daha böyük nöqsanlar var. Hüquq, iqtisadiyyat sahəsində olan bəzi dissertasiya şuralarının yarıtmazlığı özünü daha çox büruzə verib. Bəzən tarix, fəlsəfə, eləcə də qeyri-humanitar sahələrin də dissertasiya şuralarının fəaliyyətini kafi qiymətləndirmək olar. Niyə bu kimi problemlər var? Dissertasiya şuralarının fəaliyyəti və tənzimlənməsi xeyli dərəcədə Sovet dövründən qalan metodlarla həyata keçirilir. Bu sahədə Qərb dövlətlərinin bir çox nümunəsi, örnəyi var ki, onlar bunu həyata keçirirlər. Məncə, biz hələ də bu məsələdə problemlər yaşamaqda davam edirik. Yəni nə Sovet dövründə formalaşmış dissertasiya şuraları formalarından uzaqlaşa bilirik, nə də Qərb dövlətində mövcud olan uyğun mexanizmlərə uyğunlaşa bilirik. Bu da problemlər yaradır. Bir çox halda nöqsanlar ortaya çıxır. Deyək ki, hansısa “elmi işlər” müdafiədən keçir, haqqı olmayan kimlərəsə elmi dərəcələr verilir. Əlbəttə, bu da təkcə sistemin təkmilləşməməsi ilə bağlı deyil, şübhəsiz ki, başqa nüanslar da var. Bəzən “yuxarı”dan tapşırıqlar, yaxud hanısasa qanunsuz məsələlər məhz dissertasiya şuralarının fəaliyyətində özünü göstərib. Ali Attestasiya Komissiyasında baş verən dəyişikliklərdən sonra dissertasiya şuralarının da tərkibində dəyişikliklər oldu”.
Dissertasiya şuralarına nəzarətedici qurumun yaradılmasına gəlincə, F.Ələkbərli qeyd etdi ki, bu, vacib məsələdir, yaradılması mümkündür. F.Ələkbərlinin sözlərinə görə, amma dissertasiya şuralarının fəaliyyətinə nəzarət edəcək qurumda təmsil olunanlar obyektiv olacaqlarmı, məsələlərə sırf elmi müstəvidən yanaşma sərgiləyə biləcəklərmi, təsirə düşməyəcəklərmi, budur məsələ. “Əsas məsələ budur ki, onlar obyektiv olsunlar. Əgər dissertasiya şuralarına nəzarət edilməsi məqsədilə yaradılacaq bir şura olarsa, onun tərkibi tamamilə obyektiv, tərəfsiz şəxslərdən seçilməlidir. Bu nəzarət şurasının tərkibi bu şəkildə formalaşarsa, orada təmsil olunanlar obyektivliklə, vicdanla dissertasiya şuralarının fəaliyyətini izləyə bilərlərsə, bu, müsbət olar.
Əvvəllər yüksək vəzifəli məmurların, millət vəkillərinin elmi ad, elmi vəzifə alması halları geniş yayılmışdı, amma son zamanlar bu məsələlərdə problemlərin sayı azalıb, düzdür, problemlər qalır. Dissertasiya şuraları ilə bağlı ciddi islahatlar həyata keçirilməlidir, amma hələ ki, keçirilməyib. Düzdür, müəyyən addımlar atılır, vəziyyəti müsbət istiqamətdə dəyişəcək mexanizmlər haqqında düşünülür, amma yetərli deyil. Obyektiv tərkibdən ibarət dissertasiya şuralarına nəzarət qurumu yaranarsa, bu, müəyyən dərəcədə bu sahədə məsuliyyətin artmasına səbəb ola bilər. Amma yenə düşünürəm ki, bu, bəzi neqativ hallara yenidən yol aça bilər. Xüsusilə də bu məsələlərdə hər hansı bir nəzarət olarsa, dissertasiya şuraları onların fəaliyyətini qəbul edəcəklərmi? Nəzarətetmə işində təmsil olunan adamların obyektiv olduğunu mütləq əksəriyyət qəbul etməlidir”.
F.Ələkbərli qeyd etdi ki, əyri yollarla dissertasiya müdafiə edən şəxslərə elmi titullar, elmi vəzifələr verilir, amma bəzən illərdir elm sahəsində zəhmət çəkən əsl elm adamları isə süründürməçiliyə məruz qalır. “Təsədüfi adamlar başa çəkildiyi halda, elmi vəzifələrə layiq olan və qabiliyyətli insanlar isə əsasən süründürməçiliklə üz-üzə qalırlar, uzunmüddətli süründürməçiliklər olur. Elmi vəzifə, elmi dərəcə almağa layiq olmayan adamlar təəssüf ki, bunları
əldə edə bilirlər. Hətta elmlər doktoru və fəlsəfə doktorları olmaq istəyənlərin qarşısına xaricdə məqalə çap etdirmək şərti qoyulub. Elmlər doktoru olmaq istəyənlərin xaricdə üç məqaləsi çap olunmalıdır. Bunun özündə də bir çox neqativ halla qarşılaşmışıq. İndinin özündə bu kimi neqativ hallar özünü göstərməkdədir. Düzdür, hər bir elm adamının xaricdəki yüksək nüfuzlu elmi jurnallarda məqalə çap etdirməsi müsbət haldır. Bütün bu məsələlərin hamısına nəzarət edilməlidir. Sözün həqiqi mənasında, elmi biliyi, elmi istedadı və qabiliyyəti olanlar elmi dərəcələr, elmi vəzifələr almalıdırlar. Təsadüflər olar, amma təsadüflərin sayı həqiqi elm adamlarının sayını üstələməməlidir” - deyə F.Ələkbərli qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
