Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi Respublika Xatirə Kitabı redaksiyası ilə “Bakı-xəbər” qəzetinin birgə layihəsi əsasında “Şəhidlər ölməz, Vətən bölünməz” seriyasından “İgid ömrü” adlı növbəti kitabı çapa hazırlayırıq.
Kitab Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı Füzuli Salah oğlu Rüstəmovun vətənpərvərlik nidalı həyat, döyüş, qəhrəmanlıq yollarından bəhs edir.
Qəmlo...
Zahir: “Yurdunu boş qoydu, millət, Vətən, Xocalı və xocalılar üçün”
Zahir Usubov artıq yaxşı tanıdığınız, həmsöhbətimiz olmuş Arzu xanım Usubovanın qardaşıdır. Zahir Füzulinin həm Xocalı qətliamı gecəsi, həm də Xocalıda əsas döyüş yoldaşlarından olub. Zahir özünü müəyyən mənada elə Füzulinin qardaşı hesab edir. Füzuliyə Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı adının verilməsində ən yaxın şahid kimi bilavasitə israr edənlərin birincisi də Zahir olub. İndiki yaşında da pəhləvan cüssəli bu keçmiş döyüşçü ilə hazırda yaşadığı Mingəçevir şəhərindəki qaçqınların məskunlaşdığı yaşayış məskənində görüşdük. Hələ telefon danışığımız zanmanı sezdirdiyi vüqarlı uca səsilə bizi evinə dəvət etdi. “Qoy sizə bir kəklikotulu çay verim” deyərək razılığımıza belə məhəl qoymadan stəkan-nəlbəkini stolun üstünə düzdü və çayı süzənə qədər bir kəlmə də danışmadı. Ev sahibinin masa arxasında yerini rahatlamasını da müşahidə edərkən onun çox maraqlı həmsöhbət olacağını yəqinləşdirdim. Siz də görəcəksiniz ki, müşahidələrimdə yanılmamışam. Onunla söhbətimiz sistemli alınmayıb. Əvvəlcə Xocalı genosidi gecəsindən danışdıq. Sonra qayıtdıq Xocalıdakı Xocalılı günlərə. Söhbətimizdə heç bir yerdəyişmə aparmadan onu diqqətinizə çatdırıram. Müsahibimin səmimiyyətinəsə söz yoxdu:
- Füzuligil BTR-i verdilər güllənin ağzına. Dedim a qardaş, BTR-ə avtomat gülləsi nağayarasıdı əyə? Əlimi də vurdum kürəyinə ki, daha keçmisən də bu tərəfə. Yetim adamsan, çıx get.
- Siz onda Füzulini lap Şellinin yaxınlığında görmüsünüz?
- Əlbəttə. Keçmişdi də, bəri üzdəydi. Mən də yala dırmaşırdım Əligillə (Xocalılı Əli. Onunla söhbətimizi artıq sizlərə təqdim etmişəm – N.Z.). İki ermənini güllələdik. Əli də avtomatlarını götürdü getdi. Əli cavan uşaq idi. Hələ avtomatı indi-indi görürdü.
- Burda BTR-dən əvvəl gəlmiş UAZ-dakı erməniləri Füzuli vurmaq istəyib. Bir qadın gəlib yaylığını atıb ki, vurmayın, ermənilər səsə gəlib hamımızı qırarlar. Siz də o zaman orda olmusunuzmu?
- Mən orda Zaminlə bərabər olmuşam. Ancaq belə bir hadisənin baş verdiyini xatırlamıram (pərakəndə şəkildə meşələrə, qarlı-sazaqlı yollara səpələnmiş əhalinin eyni hadisələrə müxtəlif cavablar verməsi məndə də bir qədər çaşqınlıq yaradır. Amma sürətlə biri digərini əvəzləyən o gecəki dəhşətli anların hər birini hamının görməsi də mümkün deyilmiş görünür... Əlqərəz, bunu buraxaq zamanın və Tanrı qismətinin öhdəsinə - N.Z.). Bizim də tərkibində olduğumuz camaatı arxasınca Nazimin atası Mikayıl kişi gətirirdi. Nazimlə rəhmətlik Zamin də yolları tanıdıqlarından dəstəyə bələdçilik edirdilər. Hələ yadımdadı Mikayıl kişi bunlara arada bir təpindi də ki, bax burda yolu səhv gedirsiniz, bu biri tərəfi tutub getsək daha yaxşıdı. Çünki o kişi ordakı fermanı tikənlərdən olmuşdu, o orda yaşamışdı, oraları ovcunun içi kimi tanıyırdı. Əlqərəz, alaqaranlıqda beş dəqiqə dincəldik ki, həm də camaatın arxada qalanları gəlib bizə çatsın. Elman müəllimgil də gəlib çatdılar. Rəhmətlik Əlif Hacıyev bir az arxadaydı. Biz daha sürətlə gəlirdik. Mən ömür boyu idmanla məşğul olmuş adam, Zamin də meşələrdə, dağlarda günü keçmiş, vacib olsa ağacda yatan bir adam. Yəni bizdə yorulmaq söhbəti ola bilməzdi. Təxminən 20 nəfər idik. Mikayıl kişi bizə parollar qoymuşdu: “keçəl, gəl”, “İsmayıl, gəl” və sairə. Gedirdik bir 20 metr, 50 metr, dayanırdıq. Yenə kişinin səsi eşidilirdi: “heç kim yoxdu”, “qoşun gəlsin”, bax belə-belə. İki cərgəyə düzülmüşdük. Sağlı-sollu. Asfaltı beşcə dəqiqə tez keçə bilsəydik o deyilən UAZ heç bizi görən deyildi. Amma saat 8-ə beş dəqiqə qalmış hava açıldı. UAZ-dakı məlunlar camaatı görüb göyə bir fişəng atdılar. Fişəng atılan kimi pulemyotlar, avtomatlar işə düşdü, ardınca da BMP gəlib camaatı biçməyə başladı. Deməli, təpələrdən aralanaıb 50 metrə qədər yeri açıqlıqdan qaçıb keçməlisən. Tutdular bu açıqlıqdakı yolu atəşə. Camaatın bir hissəsi qayıtdı yala tərəf, onları orda qırdılar, yarısı qayıtdı getdi ermənilərin donuz fermasına tərəf, onları da orda qırdılar. Yadımdadı orda əslən Laçından olan xocalılı “aeroport Cəfərin” qışqırmağı ki, ayə yatmayın, “akop” (səngər – N.Z.) bir dənədi, akopu keçən salamat qalır.
Yolu keçəndə qabaqdan-arxadan camaatı atəşə tutdu zirehli maşınlar. Biz qalxdıq yala. Ordan fermanın “fortuçkaları” (nəfəslik) vasitəsilə atışırdıq. Şelli tərəfdən dörd nəfər erməni poctlarını qoyub qaçırdılar. Bax, o dörd ermənini biz öldürdük. Zamingil camaatı keçirtdilər. İndi atışırıq. Elektrik Muradgildi, İsrailgildi, Xankişinin oğlu Kərəmgildi, bax belə yadımda qalanlar. Qardaş, Zamin gətirdi camaatı keçirdi bu taya, özü təzədən bir də qayıtdı geri. Allahverdinin də oğlu Mehdinin ağzından köpük gəlirdi, qorxmuşdu.
- Zahir, Nazimin dediyinə görə, bax həmin Allahverdinin oğlu dediyiniz Mehdi adlı şəxs Füzuliyə ermənilərin Nazimi vurdub öldürdüyünü deyib və bu dəfə Füzuli sırf Nazimin “meyitini” götürmək üçün geriyə qayıdıb. Qəsdləmi deyib, yoxsa doğrudan da qorxusundan o, özü də belə görübmüş, biz bunu dəqiq söyləyə bilmərik, hər halda Füzulinin sonuncu qayıdışını məhz bu faktla əlaqələndirirlər...
Zahir dərin fikrə gedərək ah çəkdikdən sonra söhbətinə davam edir:
- Ola bilər. O Mehdinin özünün ağzından o anda köpük gəlirdi. Camaatın qırıldığını görmüşdü deyə, nə rəngə - qorxunc bir görkəmə düşmüşdü o!.. Cavan uşaq idi. Bərk qorxmuşdu. Teymurun oğlu Nizami ilə həmin Mehdi, demək olar ki havalanmışdılar!
Fiqurə xanım həyəcanla soruşur:
- Axı bu Mehdi kimdi, kimlərdəndi?
Zahir:
- Allahverdinin oğlu. Sizin qonşunuz. Anası Zarıslıdan idi. Şərqiyyə. Bax onların oğludu.
Zahirin bu arayışından sonra Fiqurə xanım söhbətin kimdən getdiyini başa düşür.
“Biz ona “Allahın Zamini” deyirdik”
Zahir deyir, Füzuliyə “Qəmlo” deyirdik. Füzuli Xocalının ən dəliqanlı adamı idi. Xocalının ən böyük nəsillərinin cavanları ondan çəkinirmişlər. Çünki bilirmişlər ki, əgər Zamin desə, filankəs səni atacam (qarabağlıların ləhcəsində “güllələyəcəm” – N.Z.), yüz faiz atacaq idi:
- Camaat rus polkovnikini görəndə o məşhur ifadə var ha “siçan deşiyini satın alanda”, Zamin dik durub deyirdi “bu İvanın nəyindən qorxursuz?”. Bir dəfə tir tüfəngin götürüb başladı polkovnikə atəş açmağa: tap, tap, tap. Hələ haqq-hesablardan xeyli qabaq. Tutub apardılar. Elman müəllim gedib zorla alıb gətirdi. İstəyir üstünə BTR gəlsin, bu adamın qanında zərrə qədər də qorxu söhbəti yox idi. Allah bu adamı belə yaratmışdı da... Elman müəllimgil buna silah vermirdilər ki, yetim uşaqdı, özü də dayanan deyil, silahı götürən kimi gedəcək erməninin üstünə. Gedib bir dənə sandıqlı tir tüfəngi tapmışdı. Zamini heç onunla yığıb-yığışdırmaq olmurdu, qalmışdı ki, avtomatı olsa gör nələr eləyərdi?!..
- Hansısa epizodu xüsusi olaraq xatırlayırsanmı?
- O qədər... Bir dəfə Felmargillə dedik ki, gedirik Həsənabadı dağıtmağa. Vasif, rəhmətlik Murad və daha bir neçə nəfərlə yığıldıq. Biz İmangilin, Rövşəngilin yanında bu sözü danışanda necəsə Füzulinin qulağı çalar ki, aha, Həsənabada hücum var. Bu fikrimizdən hali olan kimi, sən demə, o tüklü “Qəmlo papağını” qoyub girib oturubmuş kolluğun içərisində. Birdən “quqquuu” deyib kolun içindən çıxdı. Bizdən nə qədər qabaqda bizi gözləyirmiş ki, gəlib yanından keçəndə qalxsın ayağa. Felmar bunu bir az danladı. Çünki onu qoruyurduq. Bir il səkkiz ay Şuşa türməsində erməni həbsxana nəzarətçiləri ona zülm vermişdilər ki, niyə erməniyə güllə atmısan? Onu heç orada da sındıra bilməmişdilər. Belə oğul idi Füzuli (bu sözü deyəndə göz yaşlarını saxlaya bilmir Zahir – N.Z.)...
- Zahir, Füzuliyə “Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı” fəxri adının verilməsi prosesini soruşmaq istəyirəm səndən. Aldığım məlumata görə, xocalılar adından sənin israrların da burda böyük rol oynayıb...
- Əlbəttə, Füzuli qəhrəman idi də qardaş! Bəs qəhrəman necə olur?! Biz kimə bənzətmişdik onu? Qəmloya. Qəmlonu Sovet ideologiyası pis qələmə verib ey. Əslində Qəmlo “gavurun” düşməni olub. Gavur kim idi? Allah tanımayan, peyğəmbər tanımayan, seyid tanımayan, qiblə tanımayan, millət tanımayan, haqq tanımayan, insanlığı olmayanlar. Bizdə gavur elə ermənilərə deyirdilər. Heç rusa da gavur demirdilər. Gavur bir dənə bu allahsız ermənilərdi.
Bir şeyə də istəyirəm diqqət eləyək Zamin barədə. Allah bütün şəhidlərimizə rəhmət eləsin! Ancaq bütün şəhidlərimizin dədəsi, nənəsi, atası, anası, kimisə var. Füzulinin bax bu bacısından savayı, doğması yox idi. Elə bircə oğul idi. Yurdunu boş qoydu getdi. Kiminçün? Bu millətçün, bu Vətənçün, Xocalı və xocalılar üçün!
- Və tələb elədiniz ki, ona bu halal fəxri ad verilməlidi...
- Bəs necə?! Xocalıda yaşayanda göstərdiyi fədakarlıqlar bir tərəfdən. İkincisi, təsəvvür edin ki, Xocalı qətliamı gecəsində təxminən 1000 nəfərə qədər xocalılının sağ-salamat gəlib Ağdama çıxmasının bilavasitə səbəbkarları 10-15 adam olub. 3-4 nəfərinsə bələdçiliyi var ki, bu bələdçilərin ilk sırasında rəhmətliklər Mikayıl kişi və Zamin - Füzuli Rüstəmov dayanırdı. Digərləri də bayaqdan bir hissəsinin adını çəkdiyim o döyüşən oğlanlar idi. Onlar da gavura güllə atdılar ki, insanlar bu məqamdan istifadə edərək o balaca-balaca dərələri bir az tez keçə bilsinlər. Nəticədə gavur camaatımızın hamısını qıra bilmədi. Mən gəlib kəndin ayağında eşidəndə ki, atam, anam, bacım Zaminlə gedib, arxayınlaşdım. Biz ona “Allahın Zamini” deyirdik ey, Füzuli olduğunu bu üzdə bilmişik, Kərim kişinin nəvəsi Zamin...Kərim kişi də Kərim kişi idi ha!.. Dağla aranın arasında, Kolanıda-filanda bir oğurluq olanda Kərim kişi Xocalının dəyirmanının yanında sözü buraxırdı ki, gedib oğrulara çatsın. Oğrulara çatanda onlar sayından-qədərindən asılı olmayaraq həmin malı buraxırdılar ki, Kərim kişi bilib, ayıbdı. Kərim kişi belə bir kişi idi. Kərim kişi aranlı-dağlı, elat dünyasının ağsaqqallarından biri idi. Biz Zaminə də həmişə şəstlə deyirdik “Kərim kişinin nəvəsi Zamin”. Cani-dildən. Qorxu nə olduğunu bilsəydi, bir qədər çəkinsəydi, yəqin o da bizim kimi indi salamat qala bilərdi. Bizim bir qism qorxumuz vardı. Bu adamsa qorxu nədir bilmirdi. Ona görə də şəhid oldu. Ona görə də indi Allah dərgahındadı. Ona görə də bu zülmü, bu zilləti, bu alçaqlıqları, bu şərəfsizliyi görmür. Görsəydi bu haqsızlıqlara da dözməyəcəkdi Zamin.
Xatirimdədi ki, mən o zaman Moskvadan gəlmişdim. Həmişə də gələndə böyük bazarlıqlı gəlirdim. Füzuli də əsgərlikdən gəlmişdi. Bir az gecikmiş getmişdi yaşına görə əsgərliyə. Nənəm dedi gətirdiyin o əsl bəylərə layiq köynəyi ayırıb Zaminə verirəm. Dedim ver. Yəni demək istəyirəm onun xətir-hörməti belə uca tutulurdu. Bu hörməti də özü qazanmışdı vallah.
Ovsanalı adam - Zamin
Füzuli həm də at həvəskarı imiş Zahirin sözlərinə görə. Möhkəm də at çapmağı varmış. Çılpaq atın belində elə otururmuş ki... Bu da türk xalqlarının daim atı sevməsinin, ata mehr salmasının bir nümunəsinə bənzəyir. Zahir deyir artıq bizimlə həmsöhbət olmuş Cabbar kimi nə tüfəng atan, nə də at çapan tapmaq müşkül məsələ olarmış o zamanlar. Amma Füzuli də at çapmaqda Cabbardan heç geri qalmazmış. Səkkizinci sinifdə oxuyanda ona at çapmağı da Füzuli öyrədib. Ataş bulağının üstündə. Yaşda ondan kiçik olmasına baxmayaraq. Cabbarla Füzuli atı miniyə öyrədən zaman onu boğmazmışlar. Bu yerdə Zahir atla bağlı türk xalqlarının tarixindən süzülüb gələn iki məqamı da söhbətinə əlavə edir: birincisi atın balası, yəni dayça doğulan zaman onu sahibi, ya kimsə göydə tutdusa o at ikiqanadlı sayılır, yerə dəydisə onun bir qanadı sınmış hesab olunur. İkincisi, atı dörd yaşına qədər boğmazlar, çünki boğub belinə palan qoydunsa, deməli ikinci qanadı da sındı. Bu tələbləri gözləməklə öyrədilən atlar çempionatlardakı indiki atlar kimi yüyrək qaçar. Yeri gəlmişkən, Qarabağ atlarının bu tempdə yüyrəkliyi barədə dünyanın hər yerində danışılıb və nüfuzlu media qurumları da zaman-zaman bu haqda bilgiləri paylaşıblar. Zahir həmkəndlilərinin at öyrətməyindən də danışır bu yerdə. Deyir Cabbar dörd yaşlı atın quyruğundan yapışıb sıçrayırdı belinə, salırdı şuma, bir-iki dəfə o baş-bu başa çapan kimi at özü ram olurdu. Zamin də helə, atı Qarqarın qırağında, kətiyin döşündə çapıb öyrədərdi. Zahirin sözlərinə görə, Xocalıda açılmış fabriki rəhmətlik Yavər kişi ancaq Füzuliyə etbar edirmiş. Bu məntiqlə ki, onun nəzərində və həqiqətən də 30 milis işçisi bir yanaymış, Zaminsə bir yana. Zamin burdadısa, deməli artıq qorxu-hürkü ola bilməz.
Sinəsi dolu olan keçmiş döyüşçü nəfəs dərmədən Füzuli portretinin igidlikdən yoğrulmuş cizgilərindən nümunələr söyləməkdə davam edir:
- Həsənabada, Mirzəcana, Noraguha, Əsgəranın özünə gedib ermənilərdən nə qədər hayıf çıxmışıq! Ağdamdan Xankəndinə gedən yolda rus hərbçiləri ilə nə qədər toqquşmamız olub. Biz ölümdən də qorxmamışıq. Bəlkə də ölüm nədi başa düşmürmüşük heç. Çünki bilirdik ki, bu torpaq bizimdi. Belə bir misal var, deyərlər kim güclü olar? Cavabı da belə verilir ki, əlbəttə, atasının əli çiynində olan. Bax, biz özümüzü atamızın əli çiynimizdə hiss edirdik öz torpağımızda.
Sizə bir şey də deyim: Zaminə it hürmürdü. Biz onu “ovsanalı adam” bilirdik bu əlamətlərə görə. Bilirsiz, o, itin yanından necə keçirdi? Ağa kimi, bəy kimi.
- Qorxmadan...
- Hə, qorxmadan. At da bilirsiz ona niyə tez ram olurdu? Atın yanında özünü elə mehriban aparırdı, mehtər kimi, onun qulluqçusu kimi. Atı elə əzizləyirdi, elə təmizləyirdi, elə sevirdi, elə bil at onun qardaşı idi. At da, it də ona belə ram olurdu. Bəzi incəliklər var da yəqin. Atı elə şahə qaldırırdı, iki göz istəyirdi bu mənzərəyə tamaşa eləsin. Ata böyürtkən yedizdirirdi, kisə-kisə qarğıdalını gətirib yedizdirirdi.
Bu yerdə Fiqurə xanım söhbətə qoşulub deyir ki, hələ uşaq ikən, Kəlbəcərdə yaşayanda babasıgil cavan atları tutub gətirməyi Zaminə həvalə edirmişlər.
Qeyrət dəliqanlısı
Qəhrəmanımızın müsbət keyfiyyətlərini sadalamaqdan sanki zövq alan Zahir deyir ki, Füzulinin xobbisi təbiəti, meşələri, bir sözlə yaşıllıqları, bulaqları sevmək idi. İnsanlara, insanlığa münasibətinə gəlincə, böyüyün hörmətini böyük kimi, kiçiyin hörmətini kiçik kimi saxlayan idi. Amma heç kimdən qorxu-hürküsü yox idi. Min evli Xocalıda yüzə qədər yaxşı oğlanlar, qoçaq oğlanlar, həmçinin savadlı, bilikli insanlar vardı. Zamin bu qoçaq, yaxşı oğlanların sırasında ilk ön cərgədə dayanırdı: “Mən fəxr edirəm ki, belə bir dostum, qardaşım olub və onun barəsində xoş sözləri danışıram. Qoy bu insanın kimliyini gələcəyin azərbaycanlıları yaxşı tanısınlar. O boyda adamın içərisində Zamin “qeyrət dəliqanlısı” adını çıxarmışdı. O, əgər kənddə beş nəfər adama xüsusi sayğı ilə yanaşırdısa, onlardan birincisi mən idim. O, mənə “qaqa” (bu Qarabağ camaatının hörmət mənasında çox işlətdiyi ifadədir – N.Z.) deyib həmişə. Bir dəfə də olsun mənim yanımda söyüş işlətməmişdi. Qanacağı, tərbiyəsi, insanlığı buna yol vermirdi. Amma qeyrətsizləri elə məzəmmət eləyib ki, cavab verməyə söz də tapmayıblar. Anama-atama da o hörmətimizi saxlayıb həmişə. Bacısı da bacımla bir yerdə oxumuşdular. Ona da hörmət qoyub həmişə. Bir şeyi də deyim: Zamin qızdan-gəlindən həyalı, ismətli birisi idi. Allahın dərgahına düşməyinə səbəbsə, yenə də deyirəm Zaminin vətənpərvərliyi səbəb oldu. Vətən sevgisi, camaat sevgisi, el-oba sevgisi və onun fonunda gavura nifrəti. Yenə də deyirəm bir çox şəhidlərdən fərqisə onda oldu ki, o, arxasında kimisə qoyub gedə bilmədi. Əksəriyyətinin izi-tozu var, Zaminin heç nəyi yoxdu...
(ardı var)
Nəzirməmməd Zöhrablı jurnalist-publisist
