Ermənistanda Dağlıq Qarabağ münaqişəsinə yanaşmada bu gün vahid mövqenin olmaması artıq heç kimə sirr deyil. Xüsusən də indiki hakimiyyətin konfliktin çözümü ilə bağlı fəaliyyəti nə beynəlxalq ictimaiyyətdə, nə də Ermənistanın özündə birmənalı qarşılanır.
İşğalçı ölkədə belə fikirlər səslənir ki, baş nazir Nikol Paşinyan Qarabağ konfliktinə dair ziddiyyətli açıqlamalar versə də, əslində pərdə arxasında başqa işlər görür. Ermənistan parlamentinin deputatı, Erməni Milli Konqresi Partiyası sədrinin müavini Levon Zurabyan isə hətta iddia edir ki, Nikol Paşinyan ölkənin ilk prezidenti Levon Ter-Petrosyanın yaradıcısı olduğu formatı yaxın zamanlarda bərpa etmək arzusundadır.
Onun sözlərinə görə, Nikol Paşinyanın Ter-Petrosyanın təklif etdiyi formata qayıtmaqdan başqa çıxış yolu yoxdur və bunun üçün əsaslı səbəblər var: “Danışıqlar uzun müddət davam edə bilməz, çünki danışıqlar zamanı yerində addımlamaq yox, irəliləyişə nail olmaq lazımdır. Bu gün Paşinyanın Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı şəxsi nəzəri baxışı yoxdur və təbii ki, belə olan halda o, başqasının mövqeyi arxasınca getməlidir”. Xatırladaq ki, Ter-Petrosyan hələ 1997-ci ildə münaqişə bölgəsinin demilitarizasiyasını və 1992-1994-cü illərdə işğal edilmiş yaşayış məntəqələrinin Azərbaycana qaytarılmasını nəzərdə tutan plan təklif edirdi. O, Rusiya mediasında bu xüsusda yazırdı: “Real olmaq və beynəlxalq ictimaiyyətin Dağlıq Qarabağ ətrafında mövcud vəziyyətlə barışmayacağını anlamaq lazımdır. Çünki bu vəziyyət bölgədəki əməkdaşlığa, təhlükəsizliyə və Qərbin neft maraqlarına təhdid yaradır. Kompromisə getmək lazımdır. Əks halda biz kompromisə gedilməsi barədə xahiş edəcəyik. Kompromisdən imtina edilməsi və maksimalizm (mümkün olana yox, ən maksimala nail olmaq səyi) Qarabağın süqutuna və Ermənistandakı vəziyyətin pisləşməsinə aparan ən qısa yoldur”. Amma məsələyə belə yanaşma sonda onun devrilməsi ilə nəticələndi. Lakin ötən zaman Ter-Petrosyanın həm də haqlı olduğunu, məhz Qarabağ münaqişəsi üzündən Ermənistanın süqutunun sürətləndiyini üzə çıxarır. Bunu erməni diplomat Arman Melikyan da təsdiq edir. O bildirir ki, Ter-Petrosyanın yanaşmasını Bakı daha üstün formada “Madrid prinsipləri” ilə möhkəmləndirib:“Azərbaycan başa düşdüyü, bir sıra prinsipləri uyğunlaşdırdığı kimi öz mövqeyini “Madrid prinsipləri”nin ruhuna və məğzinə uyğunlaşdırıb”. O qeyd edib ki, Bakının bu günlərdə ATƏT-in Nazirlər Şurası üzvlərinə təqdim etdiyi sənədin “Madrid prinsipləri” ilə birbaşa ziddiyəti yoxdur: “Azərbaycan tərəfi deyir ki, bu ərazi bütövlüyünün qorunması kontekstində baş verəcəksə və Azərbaycanın suverenliyi ilə ziddiyət təşkil etməyəcəksə, Qarabağ öz müqəddəratını təyin edə bilər, bu öz müqəddəratını təyin etmə isə tanınacaq. Bu məsələ ətrafında hüquqşünasların mübahisəsi çox olub, lakin bu, böyük dərəcədə “Madrid prinsipləri”nə hər hansı mənada uyğun olan mövqedir”. Melikyanın sözlərinə görə, Azərbaycan 5-7 rayonun qaytarılması deyil, hər zaman bütöv Qarabağ ərazisinin qaytarılmasından danışıb. O vurğulayıb ki, “Madrid prinsipləri” qapalı gündəm təqdim edir.
Xatırladaq ki, “Madrid prinsipləri” hələ ATƏT-in 2009-cu ilin noyabrında İspaniyanın paytaxtı Madriddə keçirilən nazirlər konfransında ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrlərinin Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirlərinə təqdim etdikləri saziş planıdır. Bu prinsiplər Praqa prosesində bərpa edilmiş və 2006-cı ilin iyununda ictimaiyyətə açıqlanan Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin sülh yolu ilə həlli üçün baza prinsiplərinə əsasən irəli sürülmüş sülh təşəbbüsünün davamı hesab edilir. Bu, 1994-cü il atəşkəs sazişindən sonra münaqişə tərəfləri arasmda sülh danışıqları nəticəsində ortaya çrxan yeganə sənəddir. Prinsiplərə “mərhələli paket” sülh təklifi daxildir. Minsk Qrupu tərəfindən Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirlərinə təqdim edilmiş yenilənmiş “Madrid prinsipləri” də əsas etibarı ilə Bakının maraqlarına cavab verir. Ümumiyyətlə, yenilənmiş “Madrid prinsipləri” aşağıdakılardır: Dağlıq Qarabağın ətraf ərazilərinin Azərbaycanın nəzarətinə qaytarılması; Dağlıq Qarabağa təhlükəsizlik və özünüidarə hüququnu təmin edən müvəqqəti statusun verilməsi; İradənin hüquqi yolla ifadə edilməsi ilə Dağlıq Qarabağın yekun hüquqi statusunun gələcəkdə müəyyən edilməsi; Bütün məcburi köçkünlərin və qaçqınlarən öz keçmiş yaşayış yerlərinə qayıtmaq hüququ; Sülhməramlı əməliyyatların daxil olduğu beynalxalq təhlükəsizlik zəmanəti. Bakı müəyyən dəyişikliklərlə münaqişənin bu prinsiplər əsasında həllini mümkün sayır. Sadəcə, Ermənistan hələ də prosesin irəliyə doğru getməsinə maneə yaradır. Amma Arman Melikyan qeyd edir ki, “Madrid prinsipləri” yenidən dövriyyəyə qayıdır.
Bütün bunlar bu qənaətə gəlməyə əsas verir ki, danışıqlar prosesi “Madrid prinsipləri” əsasında gedir, yəni Azərbaycanın lehinə olan istiqamətdədir. Sadəcə, indi əsas məsələ Ermənistanın danışıqlarda əldə ediləcək razılıqlara nə dərəcədə əməl edəcəyidir. Aydındır ki, İrəvan müvafiq addımlar atmayacağı təqdirdə məsələnin həlli başqa istiqamətə yönələcək. Bu isə iki cəhətdən Ermənistan üçün sərfəli sayılmır. Əvvəla, Ermənistan Azərbaycanın sərt hərbi zərbəsi ilə üzləşməli olacaq. İkinci bir tərəfdən dünya ictimaiyyətinin, o cümlədən vasitəçilərin İrəvana təzyiqləri artacaq. Çünki dünya da Qarabağ məsələsində dinc müstəvidə müəyyən irəliləyişlərin olmasını istəyir. Amma Ermənistanın buna maneə yaratması beynəlxalq ictimaiyyətin, o cümlədən Minsk Qrupu həmsədlərinin özləri üçün də məqbul deyil. Erməni hərbi ekspert David Camalyan isə bildirir ki, Qarabağ məsələsində danışıqlar yolu ilə nəticə əldə olunmasa, Ermənistanı böyük problemlər gözləyir. Onun sözlərinə görə, Ermənistan təkcə Qarabağ üzərində nəzarəti itirməyəcək. O iddia edir ki, Qarabağda hərbi əməliyyatların başlaması Ermənistanın indiki ərazilərindən qopmaların olması ilə də nəticələnə bilər. Burada ekspert ilk növbədə Mehri dəhlizinin adını çəkir. Onun sözlərinə görə, Ankara və Bakının strateji hədəfi Mehrini geri qaytarmaqdan ibarətdir: “Rəsmi Bakı bu mövqeyindən geri çəkilməyəcək. Biz isə hazırda illüziyalar qurmaqdayıq. Ermənistan tərəfi hər cür ssenariyə hazır olmalıdır. Qeyd etmək yerinə düşərdi ki, bu gün Azərbaycan Rusiya ilə də uğurlu siyasət yürüdür. Kremlə bu gün öz böyük layihələrində Azərbaycanın iştirak etməsi vacibdir. Bakı isə öz növbəsində bunu anlayır və Qarabağ məsələsində maksimum irəliləməyə çalışır. Bütün bunlar davam edərsə, bu bizim üçün qəbuledilməz bir ssenaridir.” Qeyd edək ki, ermənilərin Qafqazda özlərinə dövlət qurmaları üçün Azərbaycanın İrəvan xanlığının ərazisi və İrəvan şəhəri ermənilərə 29 may 1918-ci ildə Azərbaycan parlamentinin qərarı ilə verilib. Mehri, Qafan, Gorus, Dərələyəz və Göyçə ərazisi 1920-ci ildə Ermənistana birləşdirilib. Həmçinin, 1923-cü ildə Dağlıq Qarabağ muxtar vilayəti yaradılıb və Azərbaycan torpaqları hesabına dövlət quran ermənilərə Azərbaycan ərazisində əlavə muxtariyyət də verilib. Digər tərfdən Zəngəzurun, Mehrinin Ermənistana verilməsi ilə türk dünyası arasında birbaşa coğrafi bağlar da itib. Bu məsələyə Prezident İlham Əliyev cari ilin oktyabrında Türkdilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq Şurasının Bakıda baş tutan Zirvə Görüşündəki çıxışında da toxunub: “Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan bölgəsi arasında Zəngəzur yerləşir. Vaxtilə Zəngəzur bölgəsinin Azərbaycandan alınıb Ermənistana birləşdirilməsi böyük türk dünyasını coğrafi baxımdan parçaladı”. İndi bu yanaşma fonunda Ermənistanda ehtiyat edirlər ki, yeni Qarabağ savaşı başladıqda Rusiya İrəvana hansısa formada dəstək göstərməsə, böyük türk dünyası arasında birbaşa coğrafi bağlar bərpa oluna bilər.
Düzdür, Azərbaycan Ermənistandan hansısa ərazi qoparmağa hazırlaşmır. Sadəcə, beynəlxalq hüquqla tanınmış ərazi bütövlüyünü bərpa etmək istəyir. Ermənistanın bu məsələnin sülh yolu ilə həllinə maneə yaratması isə, yuxarıda səslənən fikirlərdən də aydın göründüyü kimi, düşmən ölkənin özünün böyük problemlər məngənəsində qalması deməkdir. Erməni politoloq Hayk Martirosyan da məsələnin bu tərəfinə diqqət çəkərək qeyd edir ki, Paşinyan iqtidarı Qarabağ məsələsində artıq konkret mövqe sərgiləməlidir:“Əks təqdirdə Ermənistan rəhbərliyi yeni savaşın ölkəmiz üçün nə ilə nəticələnəcəyini yaxşı bilməlidir. Ermənistan yeni savaşa hazır deyil, nə ordumuz, nə də iqtsaidiyyatımız buna imkan verir. Hakimiyyət sözlərlə manevr etməyə, “Madrid prinsipləri”ndən yayınmağa cəhd etsə də, istənilən halda bu prinsipləri heç kim ləğv etməyib. “Madrid prinsipləri” gündəlikdə qalmaqda davam edir. Ona qarşı çıxıldığı halda müharibə həmişə bizi təhdid edəcək. Azərbaycan münaqişəni hərb yolu ilə həll etməkdən heç vaxt imtina etməyib”. Beləliklə, aydın görünür ki, yaranmış durumda Azərbaycanın ardıcıl şəkildə öz hərbi gücünü artırması da Ermənistanda böyük təşvişlə qarşılanır. Burada hesab olunur ki, Bakı məsələnin güc yolu ilə də həllinə ciddi hazırlıq görür. Bunun əvəzində isə İrəvanın yarıtmaz daxili və xarici siyasəti Ermənistanın qarşısına daha ciddi geosiyasi, hərbi və iqtisadi problemlər çıxarmaqdadır. Yeni Qarabağ savaşının başlanması isə, sadəcə, bu problemlərin miqyasını daha da genişləndirəcək.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
