Azərbaycan və Ermənistan Xarici İşlər nazirlərinin ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrlərinin vasitəçiliyilə Bratislavada baş tutan görüşündən sonra Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı hadisələrin hansı səpkidə inkişaf edəcəyi indi xüsusi maraq doğurur. Düzdür, nazirlərin görüşündən sonra belə qərara gəlinib ki, danışıqlar davam etdirilsin və gələn ilin əvvəllərində növbəti görüş keçirilsin. Amma bu fonda erməni tərəfi bilir ki, Azərbaycan danışıqlardan qəti nəticələr əldə etməsə, alternativ həll variantlarını daha fəal şəkildə gündəmə gətirəcək.
Digər tərəfdən, Azərbaycan məsələni kifayət qədər aydın şəkildə qoyub və bunu Xarici işlər naziri Elmar Məmmədyarov ATƏT-in Nazirlər Şurasının 26-cı iclasında çıxışı zamanı bir daha diqqətə çatdırdı:“Erməni həmkarımla 3 saat yarımdan çox davam edən görüşümüz oldu. Sizə deyə bilərəm ki, bu kifayət qədər çətin müzakirələr idi. Qarşıda hələ də həllini tapmayan məsələlər var. Biz ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrləri ilə mərhələli həll yollarını müzakirə edirik. Təbii ki, ilk növbədə konfliktin nəticələri aradan qaldırılmalı, erməni silahlı bölmələri, BMT-nin qətnamələrində göstərildiyi kimi, Dağlıq Qarabağ və ətraf rayonlardan çıxarılmalıdır. Bu bizə danışıqlarda növbəti mərhələyə keçməyə imkan verəcək. Hansı ki, burada ərazinin statusu məsələsini müzakirə edə bilərik”. Məmmədyarovun bu açıqlamasından bir daha görünür ki, Azərbaycan məsələnin mərhələli həllində və bu fonda zəbt edilmiş ərazilərdən erməni qoşunlarının çıxarılmasında israrlıdır. Əks halda məsələnin hərbi həlli aktivləşir. Bu mövqe Beynəlxalq Böhran Qrupu tərəfindən də dəstəklənir. Qeyd edək ki, Beynəlxalq Böhran Qrupu Azərbaycanın işğal altında olan Dağlıq Qarabağ, eləcə də Ermənistanın sərhəd kəndlərindəki vəziyyətlə bağlı analiz hazırlayıb. Burada qeyd olunur ki, işğal faktına son qoyulmadan bölgədə əsl sülhün bərqərar olmasından danışmaq olmaz: “Ermənistanla Azərbaycan arasında Dağlıq Qarabağ məsələsində atəşkəs əldə edilməsindən 25 il ötür. Lakin o vaxtdan bəri Dağlıq Qarabağda və ətrafında, eləcə də Ermənistanla Azərbaycan arasında beynəlxalq aləmdə tanınan sərhəd boyu tez-tez qarşıdurmalar olub. Ancaq bu il mübahisə bir az donduruldu ki, bu da Ermənistandakı 2018-ci ilin hakimiyyət dəyişikliyinin nəticəsidir. İki ölkənin liderləri, eləcə də xarici işlər nazirləri bir neçə dəfə görüşüblər. 2018-ci ilin sentyabr və 2019-cu ilin mart ayında təhlükəsizlik əməkdaşları və siyasi nümayəndələr arasında iki yeni qaynar xəttin yaradılması sərhəd boyu gərginliyi və döyüş itkilərinin sayını azaltmağa kömək edib. 90-cı illərdəki müharibə səbəbindən bağlanan ikinci yol 2018-ci ilin sentyabr ayında Bakı və İrəvanın əlaqə yollarının yenidən açılmasına razılıq verməsindən dərhal sonra yenidən açıldı. Amma davamlı sülh üçün Ermənistan qoşunlarının Azərbaycan ərazilərindən çıxması mütləqdir. Əks halda genişmiqyaslı savaş istənilən an başlana bilər. Azərbaycan mövqeyində qətidir və ordusunu da savaşa hazırlamaq üçün çox iş görüb”. Fransanın Ermənistandakı səfiri Conatan Lakot da məsələyə bu rakursdan nəzər salaraq vurğulayır ki, Qarabağ münaqişəsinin dinc həlli Ermənistanın özü üçün çox vacibdir: “Münaqişənin ağırlığını, onun Ermənistan, onun büdcəsi, iqtisadiyyatı, sakinləri və xüsusilə də gəncləri üçün dəyərini müşahidə edirəm”. O qeyd edib ki, Ermənistan gəncləri uzun, ağır və təhlükəli hərbi xidmət həyata keçirir: “Fransa ATƏT-in Minsk Qrupunun digər həmsədr ölkələri ilə birlikdə Qarabağ münaqişəsinin dinc və danışıqlar yolu ilə həllinə başlayır. Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin hərbi həlli region, Ermənistan üçün müsbət heç nə vəd etmir və onun dinc həlli danışıqlar masası ətrafında olmalıdır. Münaqişənin həlli region üçün əhəmiyyətli olacaq”.
Elə erməni politoloq Suren Sarkisyan da vurğulayır ki, Azərbaycan istəyinə yaxın tezlikdə danışıqlar yolu ilə nail olmasa, savaşa üstünlük verəcək: “Azərbaycan deyir: 1. Birinci addım Dağlıq Qarabağ və Azərbaycanın qalan digər işğal olunmuş ərazilərindən erməni silahlı qüvvələrinin tam, qeyd-şərtsiz çıxarılması olmalıdır. 2. Növbəti mərhələdə Azərbaycan Dağlıq Qarabağın Azərbaycan tərkibində status qərarına Azərbaycan Konstitusiyası və qanunverciliyinə uyğun şəkildə baxır. 3. Ermənistanın ATƏT-dəki səfiri deyir ki, Azərbaycanın bənzər mövqeyi zəiflik nümayiş etdirir. 4. Mən də deyirəm zəiflik əlaməti deyil. Ultimatumdur. O, hərbi həllə aparır. Və ən əsası: Azərbaycan yuxarıda qeyd edilmiş sərhədlərdən kənarda konfliktin siyasi həllini görmür”.
Ehtiyatda olan erməni polkovniki, Dağlıq Qarabağı işğal edən erməni hərbi birləşmələrinin komandiri olmuş Arkadi Karapetyan isə bildirir ki, Azərbaycanın hərbi həllə əl atması Ermənistanı böyük problemlərə düçar edə bilər: “Müharibə başlasa, biz heç nə edə bilməyəcəyik”. Karapetyan etiraf edir ki, Qarabağda döyüşlər bərpa olunacağı təqdirdə, Sovet İttifaqı dövründən fərqli olaraq, İrəvana heç kim kömək etməyəcək:“Mən müharibənin nə olduğunu bilirəm, mən sülh istəyirəm və qarşı tərəfin nəyə qadir olduğunu bilirəm”. Daha sonra erməni zabit azərbaycanlıların ermənilərə qucaq açdıqları, onları öz doğma torpaqlarında məskunlaşdırıb, yedizdirib-içirdikləri zaman belə ermənilərin istənilən zaman arxadan zərbə endirməyə hazır olduqlarını etiraf edir. O bunu belə ifadə edib: “Sovet İttifaqi dövründə biz azərbaycanlılarla dostlaşdıq, ancaq əlimizdən silahı yerə qoymadıq”. Bu açıqlamadan aydın görünür ki, Azərbaycan ordusunun nəyə qadir olduğunu erməni hərbi dairələrində yaxşı bilirlər. Elə bu səbəbdən, hətta hərbi dairələr belə. məsələnin dinc müstəvidə həllini vacib məqam kimi önə çəkirlər. Ermənistan hakimiyyətinin buna qarşı çıxması isə həqiqətən də düşmən ölkənin sonu ola bilər. Ermənistan baş nazirinin keçmiş müavini Armen Gevorkyan da bunu xüsusi vurğulayır: “Əslində, Ermənistan rəhbərliyindən heç kim, indilikdə Nikol Paşinyan Azərbaycanla müharibə istəmir, çünki bilir ki, bu müharibə Ermənistanda istənilən hakimyyətin idarəçiliyinin sonu olacaq. Biz hamımız anlamalıyıq ki, bu müharibə bizim çiçəklənən ölkə həyatı haqqında arzularımızın sonu deməkdir”. Gevorkyan ermənilərin çoxunun hazırda vətənpərvərliyini döyüş meydanı yerinə sosial şəbəkələrdə göstərdiyini deyib. O, Bakının diplomatiyasının artıq öz bəhrəsini verdiyini etiraf edib.
Bütün bunlar hadisələrin mövcud inkişaf axarının heç də Ermənistanın lehinə olmadığını, düşmənin mövqelərinin sürətlə sıradan çıxmaqda olduğunu göstərir.
Yaranmış durumda artıq Ermənistanda da bildirilir ki, bu gedişlə Azərbaycan Qarabağ münaqişəsinin həlli istiqatəində istədiyi nəticəyə daha tez nail olacaq. Çünki regionda hadisələrə təsir etmək gücündə olan ölkələr də tədricən Azərbaycanın yanında yer almağa başlayıb. “İşıqlı Ermənistan” partiyası fraksiyasının deputatı Arman Babacanyan vurğulayır ki, Azərbaycandan fərqli olaraq, Ermənistan böyük güclərlə əməkdaşlığını inkişaf etdirə bilməyib. Əksinə, son bir il ərzində bu istiqamətdə ciddi problemlər meydana çıxıb. Onun sözlərinə görə, ölkədə inqilabdan sonra xarici siyasətdə hər hansı bir dəyişiklik görülmür, əksinə, vəziyyət Ermənistanın əleyhinə pisləşir: “Milli təhlükəsizliyin təmin edilməsi baxımından xarici siyasətin həddindən artıq vacib əhəmiyyəti var. Bu əhəmiyyət, hətta bəlkə də Silahlı Qüvvələrin üzərinə düşən əhəmiyyətə bərabərdir. Ermənistan isə elə bir xarici siyasət apara bilmir. Belə siyasət olsaydı, Ermənistan onun təhlükəsizliyinə təhdid olan təhlükənin neytrallaşdırılmasının, beynəlxalq təhlükəsizlik sistemi ilə bağlı olmasını təmin edə bilərdi. Ermənistan bu rola yalnız keyfiyyətcə yeni dövlət, rəqabətli iqtisadiyyat və dünya standartlarına uyğun sosial təminatlı həyat tərzi yaratmaq, müasir səhiyyə və təhsil sistemi qurmaqla nail ola bilərdi. Amma biz bunların heç birinin əlamətini görmürük. Nəticədə bölgədə qüvvələr nisbəti sürətlə dəyişir və burada Ermənistanın geridə qalması açıq müşahidə olunur. Azərbaycanın bundan maksimal dərəcədə istifadə etməyə çalışması isə təbiidir”. Bununla yanaşı qeyd olunur ki, hazırda Ermənistanın xarici siyasətində yol verilən yanlışlıqlar böyük güclərin İrəvanla müqayisədə Bakıya daha çox etimad göstərməsinə gətirib çıxarıb. Bu isə Qarabağ məsələsində də Azərbaycanın tədricən onlardan istədiklərini almasına gətirib çıxarır: “Təəssüf ki, bu məsələdə Azərbaycan daha yaxşı siyasət həyata keçirir. Azərbaycandan fərqli olaraq, indi dünya gücləri bizim hökumətə təzyiq göstərir. İş aparmaq və fəal siyasət yürütmək lazımdır. Bu olmadığından, Ermənistanın maraqları başqaları tərəfindən arxa plana atılır. Bu hal tam şəkildə Qarabağ məsələsinə də aiddir”. Bütün bunlar bir daha Qarabağ məsələsində hadisələrin inkişaf axarının tam şəkildə ölkəmizin lehinə olduğunu aydın nümayiş etdirir.
Digər tərəfdən, yuxarıda səslənən fiikrlərdən o da bəlli olur ki, yaranmış vəziyyətdə Qarabağ savaşının yenilənməsini də ermənilər özləri üçün böyük təhdid olaraq görür. Onların böyük əksəriyyəti hesab edir ki, danışıqlar masasında İrəvan müəyyən addımlar atmalıdır ki, Azərbaycan məsələni savaş müstəvisində həll etməsin. Çünki bu savaş Ermənistanın bütün şanslarının sıfırlanması, düşmən ölkənin faktiki məhvi demək olacaq.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
