“Hər bir insan (insan cəmiyyəti bütövlüyündə), cəmiyyətin üzvü kimi, xalqın təmsilçisi kimi fiziki bədəni ilə, orqanizmi ilə, bakteriya daşıyıcısı kimi hər hansı bir biosenozu ifadə edir”.
Rus və sovet yazıçısı-tarixçisi Lev Qumilyovun (1912-1992) “Etnos və landşaft”
məqaləsi, “SSRİ Coğrafiya Cəmiyyətinin Məruzələri” toplusu, 3-cü buraxılış,
səh.193-202, 1968.
“Səhranın daim din haqqında düşündürməyi onu həmişə heyrətləndirirdi...”
İngilis mənşəli ABŞ yazıçısı Frenk Herbertin (1920-1986) “Allah-
Imperator, dyunlar” əsərindən.
Şərqi Afrika mağaralarından yayla, çay vadisi və quru səhra landşaftına paylanmış ibtidai protohay sürüsünün (tiqran, tiqr, amxar, tiqrau... qəbilə dəstəsi) şüur, düşüncə etnogenezisinin formalaşmasında təbii landşaft elementlərindən asılılığı ümumilikdə onların ibtidai insan sürüsü halında, qəbilə-tayfa formasında Həbəşistan dağlıq yaylasının, Nil çayının yuxarı hövzəsinin və Qırmızı dənizin qərb hissələrinin təbii şəraitinə uyğunlaşması və formalaşması mərhələlərinin (eramızdan əvvəl VI-IV minilliklər və sonrakı dövr) elmi-nəzəri tədqiqi, hazırda Qafqaz sivilizasiyasına inteqrasiyasının mümkünsüzlüyünün tarixi köklərinin araşdırılması istiqamətində irəli sürülən mülahizələrin əsaslandırılması baxımından dünyaca məşhur (istər antik dövrə mənsub, istərsə də müasir) alimlərin, tarixçilərin, yazıçıların, səyyahların... əsərlərində kifayət qədər tutulqaclar (mülahizələr) mövcuddur.
SSRİ Coğrafiya Cəmiyyətinin Etnoqrafiya bölməsində 17 fevral 1966-cı ildə məşhur türkoloq alim L.Qumulyov tərəfindən məruzə edilən və yuxarıda adı çəkilən əsərinin girişində bu mövzuda aparılmış təsnifatın “Tarixi coğrafiya-xalqşünaslıq” başlıqlı mülahizələri, eləcə də digər sovet coğrafiyaşünası V.A.Anuçinin (1913-1984) “Literaturnaya qazeta” nəşrinin 18 fevral 1965-ci il tarixli nömrəsində dərc edilmiş “Tarix coğrafiya ilə” başlıqlı məqaləsi xüsusi maraq doğurur. Belə ki, bu müəlliflərin rəyinə görə, “insan cəmiyyətinin formalaşmasına ictimai amildən daha çox təbii elementlər təsir edir” və “insanlar təbiətin bir parçasıdır, cəmiyyət və coğrafi mühitin inkişafı qarşılıqlıdır” – mülahizələri ilə etnos şüurunun inkişaf mərhələlərində landşaft təsiri nəzərə alınan həlledici amil kimi nəzərə alınır. Və daha çox üstünlük təbii element təsirlərinə şamil edilir.
Miqrasiya məkanları üçrə ibtidai hay sürüsünün həyat tərzində Şərqi Afrika landşaftının təbii elementlərinin şüuraltı gen daşıyıcısı kimi ifadəsi formalaşaraq, onların özünüifadəetmə instinktinin dəyişməz tərkib hissəsinə çevrilib. Həbəşistan dağlıq yaylasının və Omo çayı hövzəsinin mağaralarından və rütubətli-liyanlı ekvatorial meşə cəngəlliklərindən, qəbilə-tayfa münaqişələrindən qurtulmaq hissi ilə həmin əraziləri tərk edən protohay sürüsü Şimala və Şimal-Şərqə doğru hərəkət edərək (e.ə. VI-IV minilliklərdə) Nil çayı vadisində və Nubiya səhrasında məskunlaşmaya məcbur olub. Qeyd etmək lazımdır ki, onların bir hissəsi hazırda əski təbii yerlərində qalmaqdadır. Bu yerdəyişmə ilə səhra landşaftının, quru, tropik iqlim-relyef və rütubətli vadi şəraitinin kompleks təsiri ibtidai protohay insan sürüsünün qan-gen yaddaşında, etnogenezik düşüncə və davram tərzində, ictimai cəmiyyət toplumunda (elə olsun bəşər cəmiyyətində, çünki bu sürü nümayəndələrinə istər toplum, istərsə də fərd şəklində dünyanın hər yerində rast gəlinir, bəlkə Antarktida qitəsində də) sərgilədiyi münasibətlərdə ifadə olunmaqdadır. Təbii ki, bu özünəməxsusluğun ayrı-ayrı cəhətlərinin gen daşıyıcısı kimi təbii landşaft elementlərinin təsir payının dərəcələrini ayırmaq o qədər də asan deyil. Çünki eramızdan əvvəlki minilliklərdə insanın təbiətə təsirindən çox, təbiətin insana təsiri güclü olub.
Odur ki, bu yazıda Cənubi Qafqaz regionuna ayrı-ayrı ərazilərdən keçərək uzaq və qədim Afrikadan eramızdan əvvəl III-I minilliklərdə müxtəlif regoinlara (Aralıq dənizinin ada və yarımadalarına, şərq sahillərinə, Balkan yarımadasının cənubuna...) miqrasiya edərək məskunlaşdırılan ibtidai hay sürülərinin həyat tərzinə, əski hay qəbilə-tayfa xüsusiyyətlərinin formalaşmasına Şərqi Afrikanın Nil çayı hövzəsinin rütubətli vadinin iqlim-relyef amillərinin təsiri baxımından təhlilə yer veriləcək.
Bu yerdə qeyd etmək zəruridir ki, məşhur rus və sovet zooloqu, coğrafiyaşünası, SSRİ Coğrafiya Cəmiyyətinin prezidenti, təkamül nəzəriyyəçisi, akademik L.S.Berq (1876-1950) tərəfindən 1922-1930-cu illərdə yazılmış “Təkamül nəzəriyyəsinə aid əsərlər”indəki mülahizə -“coğrafi landşaft insan orqanizminə güclü təsir edir, onu dəyişir və məcbur edir ki, müəyyən (özəl) xüsusiyyətlərə malik olsun”- sanki protohay sürüsünün şüur-gen özəlliyinə Şərqi Afrika landşaftının təsiri nəzərə alınmaqla söylənib.
Eramızdan əvvəl VI-IV minillikdə təbii landşaft amili kimi Nil çayının yuxarı hövzəsinin rütubətli və süni suvarılan əkinçilik şəraitinə uyğunlaşan ibtidai protohay sürüsü qədim əkinçilik mədəniyyətinə yiyələnən yuxarı Misir nomlarının yerli, kökənli qəbilə-tayfa üzvləri ilə qaynayıb-qarışmaqla yanaşı, həm də xüsusi instinkt-şüur daşıyıcılarına çevrilirlər.
Nil çayı hövzəsinə hayəsilli insan sürüsünün cəmləşməsi həm də asan gündəlik qida əldə etmək instinkti ilə bağlı olub. Çünki Həbəş dağlıq yaylasında təbii halda qida əldə edilməsi çətinliyini yayla ilə vadi arasındakı əlverişli təbii şəraitin olması aradan qaldıra bilərdi. Belə ki, qədim yunan tarixçisi Herodot (e.ə. 484-425) yazırdı ki, Həbəş dağlıq yaylasının qar və daimi buz örtüyünün əriməsi Nil çayında daşınqınlara, ətraf yerlərinin münbil lil çökünütüləri ilə örtülməsinə, balıq və köçəri quş sürülərinin artmasına səbəb olur. Nəticədə, qonşu məkanların (Həbəş və Sudan ərazilərinin) qəbilə-tayfa dəstələrinin Yuxarı Nil hövzəsinə köç etməsi e.ə. VI-IV minilliklərdə intensiv xarakter alıb (Nil çayı ilə Sudan arasında). Təsadüfi deyil ki, Misir və Qərbi Avropa arxeoloqları sübut ediblər ki, e.ə. VIII minillikdə Misirin cənub-qərbində suvarma əkinçiliyi ilə məşğul olan sıx məskunlaşmış insan məskənləri salınıb. Daha sonra, e.ə. VI minillikdə qədim Misirin cənub-şərq hissəsində heyvandarlıq təsərrüfatları saxlayan qəbilə-tayfaların sayı üstünlük təşkil edirdi.
Həbəş dağlıq yaylasından (eləcə də Omo çayı hövzəsindən) Nil çayı badisinə hərəkət edən hay mənşəli ibtidai insan sürülərinin etno-psixoloji və etno-genetik şüurunda təbii landşaft-iqlim elementlərinin təsiri üç istiqamətdə olub:
- protohay qəbilə-tayfa ünsürlərinin instinkt duyğu, hissetmə, anlama qabiliyyətinin iqlim-relyef amillərinin fəsli-dövrü dəyişikliyinə uyğunlaşması;
- hayəsilli qəbilə üzvlərinin şüur-həyat tərzinin formalaşmasına yerli tayfa-qəbilə toplumunun təsiri ilə müəyyən instinktlərin formalaşması;
- ibtidai hay sürüsündən muzdlu qüvvələr kimi yerli qəbilə-tayfalar və hakim qüvvələr tərəfindən geniş istifadə olunması (sonrakı minilliklərdə bu muzdlu qüvvələr həbəş-yunan-yəhudi koloniyalarında muzdlu-döyüşçü dəstələri kimi də istifadə olunub).
Göründüyü kim, ibtidai hay sürüsünün Həbəş dağlıq yaylasının şərqində rütubətli mağara-meşə təbii şəraitində (yaşayış tərzində) həyat üçün təhlükəlu-qorxunc şəraitdən doğan psixiki-şüur gen kompleksinin (vəhşi heyvanların hücumu, hərəkət istiqamətinin məhdudluğu, qəbilə-tayfa münasibətlərinin kəskinləşməsi...) üzvi hissələrinin (ətraf mühitlə barışmazlıq, qida çatışmazlığının və məkan çətinliyinin aqressiv ifadə tərzinə çevrilməsi, şüur-gen kompleksliyinin digər insan birliklərinə qarşı təcavüz halında yönləndirilməsi, təbii landşaftın kəskin iqlim-relyef amillərinin hay sürüsündə qonşulara qarşı qərəzli münasibətdə əks olunması...) onların davranış tərzində aparıcı xətt təşkil etməsi sonrakı minilliklərdə (e.ə. III-I minilliklərdə) daha da güclənib, yeni məzmun kəsb edərək genişlənib. Eləcə də, protohay qəbiləsinin şüurunda yaşamaq uğrunda mübarizənin kəskinliyi (iqlim-landşaft asılılığı) onların şüuraltı kod köklərinə də siyarət edib (yadlara barbarcasına patoloji nifrət duyğusu ilə).
Bu hal Nil çayının yuxarı hövzəsində, rütubətli çay vadisi, suvarılan əkinçilik mühiti, yarğan-qobu və səhra landşaft kompleksi, yerli, kökənli qəbilə-tayfa münasibətlərinin kəskinliyi (yerli qəbilələrin hay sürüsünə qarşı barışmazlıq, rsixo-patoloji nifrət hissi)... ilə sıx bağlılıq təşkil edir. Təbii ki, dominant, hakim qəbilə birlikləri tərəfindən sərt təpkilərlə və kəskin münasibətlə qarşılaşan ibtidai hay sürüsünün (ilk növbədə genetik şüur-həyat tərzinin Nil çayı hövzəsində ifadəsinin nəticəsi olaraq) şüurunda patoloji nifrət ərazidə qəbilələrarası-tayfa münaqişələrinə, silahlı hücumlara, qonşu qəbilələrin əmlakının qarət edilməsinə, qonşularına qarşı antoqonizm hissinin güclənməsinə... yol açıb və haylarda gen daşıyıcısı kimi həyat tərzinə çevrilib.
Landşaft-relyef elementlərin dövri-fəsli dəyişikliyi (quraq dövrlərin çılpaq daşlıq-səhra təbiəti, daşqın-sel hadisələrinin fəsadları, suvarma əkinçiliyi şəraiti, vadi məhsullarının çoxçeşidliyi...) həm də hay sürüsünün şüurunda maksimum, daha çoxa nail olmaq istəyinin daimi instinkt halına çevrilməsinə səbəb olub.
İlk növbədə hay sürüsünün şüur genezisinin formalaşmasını 5-6 min illik tarixi dövr ərzində mərhələli təhlil etdikdə, əsasən Həbəş dağlıq yaylasının və Nil çayı hövzəsinin təsiri əsas götürülür. Çünki ibtidai hay sürüsünün psixiki-şüur təbiətinin əsas (özəl) göstəricisi olan patoloji nifrət, barışmazlıq, qarət və güclülərə yarınmaq (həmin dövrlərdə onlar dahaçox silahlılar və kahinlər tərəfindən vuruşmuşlar) hissinin maksimalizmi (müəyyən məqsədə çatmaq üçün növ tərkibindən asılı olmayaraq) məhz bu ilkin coğrafi məkanların landşaft xüsusiyyətləri ilə bağlı olub.
Nil çayının münbit və məhsuldar əkin sahələrinin hüdudlarına bitişik vadi-səhra landşaftı (Böyük Səhranın şərq və Nubiya səhrasının qərb hissələrində) protohay sürüsündə ətraf mühitə qarşı davamlı dözümsüzlük instinktinin qonşu və minilliklər boyunca həmin ərazilərdə məskunlaşmış kökənli qəbilə-tayfa üzvləri ilə barışmazlıq münasibətinin, fəsli-dövri iqlim dəyişkənliyi (susuzluğun, aclığın, qida çatımazlığının müşayəti ilə) onlarda qarət-zəbt hissinin güclənməsinə səbəb olub. Bu kimi hallar hayəsilli ibtidai insan sürüsünün şüurunda, psixoloji durumunda daimi olaraq ərazi-coğrafi məkan instinktinin formalaşması ilə nəticələnib.
Hövzə vadisinin isti iqlim şəraiti və səhra örtüyünə bitişik olan Yuxarı Nilin lil çöküntüləri ilə örtülü subasar əraziləri hay sürüsünün assimilyasiyası üçün o qədər də çətin lanşaft forması olmadığından və suvarıln əkin sahələrinin məhsuldarlığı onların yemlə təmin olunmaları üçün əsas olduğundan çay-vadi məskunlaşması onlar üçün bir neçə min il davam edib (təqribən III-II minilliklər ərzində). Sonralar bu coğrafi məkanlar Yuxarı Misirin Fatiri-Diospol, Eyletiaspol, Qermontis, Kopt, Ombos, Patopol, Panopol... nomlarının (inzibati-dövlət vilayətlərinin) tərkib hissələrinə aid edilib.
Nil çayı vadisi ilə Qırmızı dəniz arasındakı suvarılan torpaqlarda əkinçiliklə məşğul olan prothay sürülərinin regional ərazi üzrə paylanmasının təbii, sosial-iqtisadi və siyasi-hərbi, eləcə də dini amillərlə bağlılığı da onların şüurunda və etnogenezisində həlledici iz buraxıb. Çünki, vadi-səhra coğrafi məkanında yerləşən digər muzdlu qəbilə-tayfa birlikləri kimi protohay ibtidai sürüsü barədə də Yuxarı Misir və yəhudi kahinlərinin, döyüşçülərinin kifayət qədər məlumatları var idi. Nəticədə, artıq II-I minilliklərdə bu muzdlu qüvvələrdən Nil vadisinin əkin yerlərində, Nubiya səhrasının mədənlərində, eləcə də ehramların tikintisində və xarici hərbi yürüşlərdə hay sürüsü də iştirak etməyə başlayıb. Bu amilin özü də hay şüurunun formalaşma mərhələsinin tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilməlidir.
Qismət YUNUSOĞLU Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi
