Son dövrlərə qədər Ermənistanın xarici iqtisadi fəaliyyətində ən çox ümid bəslədiyi ölkələrdən biri qismində İran çıxış edirdi. Amma Tehranın diqqətini daha çox Azərbaycanla həyata keçirilən transmilli layihələrə yönləndirməsi Ermənistanda böyük məyusluq yaradıb.
Ermənistanda dərc edilən “Qrapark” qəzeti yazır ki, İrəvanın bütün cəhdlərinə baxmayaraq, İranı maraqlandıran əsas məsələ Azərbaycanla birgə həyata keçirilən layihələrdir: “Çünki həmin layihələr praktiki icra mərhələsindədir və İran indi məhsullarını Azərbaycan üzərindən müxtəlif bazarlara çıxarmağa daha çox diqqət ayırır. Ermənistanla nəzərdə tutulan layihələr isə hələ də kağız üzərindədir və vəziyyətin yaxın tezlikdə dəyişəcəyinə hansısa ümid də yoxdur. Bunun əvəzində Azərbaycanla birgə həyata keçirilən “Şimal-Cənub” beynəlxalq nəqliyyat dəhlizi tam işə düşdükdən sonra Ermənistanın İranın yadından çıxması tamamilə gözləniləndir. Sanksiyalara görə iqtisadi çətinliklə üzləşən İranı Ermənistan daha az cəlb edir və Tehran üçün indi ən vacib məsələ “Şimal-Cənub”un mümkün qədər tez yekunlaşmasıdır”.
Hesab edilir ki, “Şimal-Cənub” dəhlizi işə düşdükdən sonra Ermənistan həqiqətən də yaddan çıxan bir ölkəyə çevriləcək. Bu fonda isə İran Azərbaycanla əlaqələri daha sürətlə genişləndirməyi düşünür. Bunu İranın yollar və şəhərsalma naziri Məhəmməd İslami də xüsusi olaraq vurğulayır. Nazir qeyd edir ki, İranla Azərbaycanı yalnız dəmir yolları deyil, eyni zamanda, avtomobil yolları birləşdirəcək. O bildirib ki, hazırda İranın Ərdəbil və Rəşt şəhərləri ilə Astara şəhəri arasındakı magistral yollarda yenidənqurma işləri aparılır: “Bu yollar genişləndirilir və ağır yüklərin daşınması üçün möhkəmləndirilir. Azərbaycanda Ələt-Astara (Azərbaycan) magistral yolu yenidən qurularaq istifadəyə verilib. Bu yolla İranın Astara şəhərinə daxil olan yük maşınları Astara-Ərdəbil magistralı ilə İranın Qərb vilayətlərinə, Astara-Rəşt yolu ilə Şərq vilayətlərinə gedə bilər”.
Nazir nəzərə çatdırıb ki, Azərbaycanla İran arasındakı avtomobil yolları yalnız iki ölkəni deyil, həm də Rusiyanı birləşdirəcək. Bu yollar İranla Azərbaycan və Rusiyanın cənub regionları arasındakı ticarət əlaqələrinin inkişafına təkan verəcək. Onun sözlərinə görə, qarşıdakı günlərdə İranda Miyana-Bastanabad dəmir yolu xətti istismara veriləcək ki, bu da “Şimal-Cənub” dəhlizi ilə daşınan yüklərin mənzilbaşına çatdırılması vaxtını 5 saat azaldacaq. Nazir bildirib ki, bu dəmir yolu vasitəsilə İranın qərb regionları da dəhlizdən istifadə edə biləcək. Qərb regionlarında fəaliyyət göstərən istehsal müəssisələri ixrac mallarını birbaşa “Şimal-Cənub” dəhlizi ilə hərəkət edən qatarlara yükləyəcək. İranlı nazirin açıqlamasından aydın olur ki, “Şimal-Cənub” dəhlizi, sanksiyalara baxmayaraq, tam gücü ilə fəaliyyət göstərəcək. Məsələnin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, ABŞ ilin əvvəlində İranın Çabahar limanını sanksiyalardan azad edib ki, bu da ölkənin tranzit imkanlarını daha da genişləndirib. Bu səbəbdəndir ki, dəhliz vasitəsilə Cənub Şərqi Asiya və Körfəz ölkələrindən Avropaya göndərilən yüklərin də həcmində artım müşahidə edilib. Həcmin daha da artması gözlənilir. Bu yüklər isə İrandan Azərbaycana, daha sonra Rusiya və Avropa ölkələrinə daşınır. Aydın olur ki, İranın tranzit imkanının artması Azərbaycan üzərindən daşınan yüklərin həcminin çoxalmasına səbəb olur.
Hazırda Cənub Şərqi Asiya və Körfəz ölkələrindən İrana daxil olan yüklər Qəzvin-Rəşt-Astara(İran)-Astara(Azərbaycan) dəmir yolu ilə Azərbaycana, buradan Rusiyaya, daha sonra isə Avropaya daşınır. Yüklərin Azərbaycan üzərindən daşınması isə ölkəmizin tranzit gəlirlərinin artmasına səbəb olur. Bu fonda xatırladaq ki, "Şimal-Cənub" dəhlizi layihəsi çərçivəsində Azərbaycan tərəfi öz üzərinə düşən vəzifələri yerinə yetirib. Astara stansiyasından İran dövlət sərhədinə qədər birxətli 8,3 kilometr dəmir yolu çəkilib və Astara çayı üzərində dəmir yolu körpüsü tikilib. Eyni zamanda, İran Astarasında Azərbaycan tərəfindən 35 hektar ərazidə dəmir yolu stansiyasının tikintisi və yüklərin boşaldılması üçün terminalların inşası davam edir.
Onu da xatırladaq ki, 2018-ci ilin mart ayında Astara-Astara dəmir yolunun birləşdirilməsi layihəsinin ilk fazası və yük terminalı istismara verilib və eyni zamanda, taxıl terminalının təməli qoyulub. Bu il martın 6-da isə “Şimal-Cənub” dəhlizinin əsas hissəsini təşkil edən Qəzvin-Rəşt-Astara (İran)-Astara (Azərbaycan) dəmir yolunun Qəzvin-Rəşt hissəsinin açılışı olub. Yaxın gələcəkdə Rəşt-Astara (İran)-Astara (Azərbaycan) dəmir yolu xətti də tikilib istifadəyə veriləcək. Bütün bunlar hər iki ölkənin nəqliyyat-tranzit və iqtisadi-ticarət potensialını gücləndirəcək. Məhz bu vəziyyətdə, həqiqətən də, Ermənistanın İran üçün hansısa əhəmiyyəti də qalmayacaq. Çünki Tehranın maraq dairəsində olan ölkə məhz Azərbaycandır. Özü də tərəflər arasında əlaqələr təkcə nəqliyyat və ticarət sektorunu əhatə etmir. İranla Azərbaycanın enerji sahəsində də əməkdaşlıq əlaqələri yüksələn xətlə inkişaf edir. İranın enerji naziri Rza Ardakian bu xüsusda bildirib ki, hazırda iki qonşu ölkə arasında təbii qaz və elektrik enerjisi mübadiləsi həyata keçirilir. Bununla yanaşı, Araz çayı üzərində birgə inşa edilən su elektrik stansiyasının tikintisi davam etdirilir. Nazir onu da vurğulayır ki, hazırda Astara şəhərində 500 meqavatt gücündə elektrik stansiyası tikilir: “ Azərbaycanın bu stansiyanın tikintisinə sərmayə yatırması məsələsi müzakirə edilir. Stansiya istismara verildikdən sonra həm İranın, həm də Azərbaycanın sərhəd bölgələri dayanıqlı elektrik enerjisi ilə təmin olunacaq”.
Ardakian qeyd edib ki, sərhədyanı bölgənin enerji ilə təminatı əhalinin enerji tələbatını ödəməklə yanaşı, istehsal və emal müəssisələrinin yaranmasına və bölgənin iqtisadiyyatının inkişafına səbəb olacaq. Bütün bunlar onu göstərir ki, Azərbaycan İranla birgə həyata keçrilən layihələrə həm də böyük miqdarda sərmayə yatırır və bu da Tehranı həmin layihələrdə xüsusi maraqlı tərəf edir. İranın Ermənistanla birgə layihələrində isə erməni tərəfi hansısa vəsait qoyuluşunu həyata keçirmir. İran da belə layihələri təkbaşına maliyyələşdirmək istəmir. Ona görə də İran-Ermənistan layihələri bu vaxta qədər kağız üzərində qalıb və görünən budur ki, bundan sonra da qalmaqda davam edəcək.
Tahir TAĞIYEV
