İlham Şaban: “Burada əsas amillərdən biri dünyadakı iqtisadi tempin daha ümidverici gözləntiləridir”
2014-cü ildə dünya bazarında neftin qiymətinin kəskin ucuzlaşmasından sonra bir müddət qiymətlər aşağı səviyyədə qalsa da, ötən ildən başlayaraq vəziyyət dəyişməyə başlayıb. Belə ki, əvvəlki dövrlərlə müqayisədə neftin qiyməti xeyli artıb. Ancaq ABŞ şist hasilatını ilbəil artırmaqla bazara təsir göstərməyə çalışır.
Birləşmiş Ştatların bu həmlələrinə qarşı dünyanın 2 böyük neft hasilatçısı – Rusiya və Səudiyyə Ərəbistanı son vaxtlar səylərini birləşdirirlər. Yəni şist neft sənayesinin sıçrayışı Ər-Riyad və Moskvaya nəzərəçarpan təsir göstərib. Neftin qiymətinin düşməsinə səbəb olmuş ABŞ şist neftinə qarşı rəqabətə tab gətirmək üçün 2016-cı ilin noyabrında OPEC və Rusiya neft hasilatının azaldılması qərarına gəliblər. Buradakı başlıca məqsəd neft tədarükünü, dünya neft ehtiyatını azaltmaq və qiymətin bahalaşmasına nail olmaqdır. Faktiki olaraq bu istiqamətdə göstərilən səylər nəticəsində OPEC üzvləri, Rusiya və bəzi keçmiş SSRİ ölkələri hasilatı azalda bildilər ki, bu da neftin bir barrelinin iyun ayında 42 dollar olan qiymətini fevralda 68 dollaradək artırıb. Bunun nəticəsində qiymətlər ciddi şəkildə yüksəlib. İndi də alyansın bəzi iştirakçıları bu sxemin daimi əsaslarda işləməsinə çağırışlar edirlər. Bu il OPEC-ə rəhbərlik edən Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin enerji naziri Süheyl-əl Mazuri bildirib ki, OPEC-in iyunda keçiriləcək yığıncağında hasilatın azaldılması təklifi müzakirə olunacaq. O, həmçinin, OPEC-in Rusiya ilə əməkdaşlığının genişlənməsini istəyir: “Əgər bu ölkələr qrupu gələcəkdə müştərək işləməyi davam etdirsələr, onda bu, dünya iqtisadiyyatı üçün faydalı olacaq və eyni zamanda da tələb-təklif arasındakı balansın kəskin şəkildə pozulmasından qaçmağa imkan verəcək”.
Görünən odur ki, OPEC, xüsusən də Səudiyyə Ərəbistanı bundan sonra neft bazarı və oradakı qiymətləri təkbaşına tənzimləyə bilməyəcəyini başa düşdüyündən, bu kartelə daxil olmayan Rusiya və digər ölkələrlə ABŞ-a qarşı birləşməsi haqqında xəbərlər artır.
Bütövlükdə, ABŞ-ın neftin qiyməti ilə bağlı siyasətinə qarşı Rusiyə və Səudiyyə Ərəbistanının birgə fəaliyyəti nə dərəcədə perspektivlidir? Sözügedən məsələni dəyərləndirən Neft Araşdırmaları Mərkəzinin rəhbəri İlham Şaban buna bir neçə rakursdan yanaşır. Onun fikrincə, neftin qiymətinin formalaşmasında bir sıra amillər mühüm rol oynayır: “Bu amillərdən biri siyasi faktordur. Ancaq sözügedən amil həlledici faktor kimi neftin qiymətlərində xeyli müddət özünü göstərə bilməz. Ümumiyyətlə, nəinki siyasi faktor, heç digər amillər də neftin qiymətində hökmranlıq gücünə malik deyil. Çünki neft başqa xammallardan onunla fərqlənir ki, dünyada hələ heç bir xammala belə tələbat yoxdur. ABŞ hasilatın artırılmasında rekordlarını yeniləyərək irəliləməkdədir. Bu günlərdə ABŞ enerji administrasiyasının yaydığı məlumatdan bəlli oldu ki, artıq ölkədə gündəlik neft hasilatı 1973-cü il səviyyəsindəki rekordu təzələyib. Bu da 10,038 milyon barrel olub. Cari il üçün gündəlik hasilat proqnozu 10,4 milyon barrel səviyyəsində proqnozlaşdırılır. Yəni ilin sonuna hasilatın 400 min barrelə qədər artırılması gündəmdədir. Ancaq ABŞ-ın qonşuluğunda yerləşən, əzəli düşməni Venesuela isə bir il ərzində hasilatı 600 min barrel azaldıb.
Bu arada verilən proqnozlara görə, cari ildə dünyada iqtisadi artım ötən illə müqayisədə daha yüksək səviyyədə gözlənir. Bu isə o deməkdir ki, dünya iqtisadiyyatının inkişafı üçün enerjiyə tələbat daha çox olacaq. Neft nəhəngləri olan Rusiya və Səudiyyə Ərəbistanı neftin bahalaşmasından qazanıb. Bir il ərzində hasilatı 4-5 faiz azaltmalarına baxmayaraq, Rusiyada dövlətin və şirkətlərin ümumilikdə gəlirləri neftin qiymətinin 20 faiz artması nəticəsində 47 milyard dollar təşkil edib. Səudiyyə Ərəbistanında isə bu rəqəm 30 milyard dolları ötüb. Ona görə də cari il üçün neft qiymətləri ilə bağlı ötən ilin noyabrında verilən proqnozlara artıq korrektələr edilir. Maliyyə institutları, enerji agentlikləri IV rübün yekunlarını, cari ilin ilk ayında dünya bazarında olan vəziyyəti nəzərə alıb, neft qiymətləri ilə bağlı daha optimist proqnozlar səsləndirməyə başlayıblar. Burada əsas amillərdən biri dünyadakı iqtisadi tempin daha ümidverici gözləntiləridir. Reallıq ondan ibarətdir ki, dünya iqtisadiyyatı inkişafdadır”.
Vidadi ORDAHALLI
