Qasım Hacıyev: “Tatyana xanım vaxtilə gördüyü, bələd olduğu abidələri bu gün yerində görməyəndə...” İradə Rizazadə: “Doğrudan da İrəvan xanlığının irsi Ermənistan hökuməti tərəfindən tamamilə məhv edilib” “Ermənistanın Prezident Aparatını söksələr, onun altından azərbaycanlı qəbiristanlığı çıxacaq”
Qədim Azərbaycan şəhərlərindən biri olan İrəvanın maddi-mədəni irsi ermənilər tərəfindən dağıdılıb. Bu dağıntılar o şəkildə həyata keçirilib ki, vaxtilə şəhərin şöhrətinə çevrilən qalaların, sarayların, hamamların, məscidlərin, karvansaraların izləri tamamilə silinib. Erməni vandalizmi nəticəsində törədilən dağıntılar haqqında Azərbaycan alimləri mütəmadi olaraq yazır, danışır, çıxışlar edirlər.
Artıq son illər Ermənistan hökumətinin Azərbaycanın tarixi abidələrinə qarşı həyata keçirdiyi vandalizm siyasəti xarici alimlər, arxeoloq və tarixçilər tərəfindən də qeyd edilməyə başlayıb. Ukraynanın tanınan tarixçi-arxeoloqu Tatyana Krupa İrəvanda səfərdə olarkən burada gördüyü mənzərədən dəhşətə gəlib. Tarixçi “Vestnik Kavkaza” saytına müsahibəsində bildirib ki, Yerevan İrəvan xanlığının irsini məhv edib. T.Krupa vurğulayıb ki, o, dəfələrlə Yerevanda olub, burada Azərbaycan xalqına aid abidələrə göstərilən neqativ münasibət onu narahat edib. O qeyd edib ki, şəhəri gəzərkən İrəvan xanlığı dövrünə aid memarlıq abidələrinin heç birini tapmayıb: “Mən mədəni irsin qorunması ilə məşğul oluram. Orada olarkən məndə belə bir sual yarandı ki, nə üçün İrəvan xanlığına aid hətta saray qalıqlarını görmürəm? Ancaq qondarma fars məscidini görürəm, bəs qalanları hanı? Onlar müharibələr nəticəsində yox ola bilməzdi...”.
Tarixçi-arxeoloqun sözlərinə görə, İrəvan xanlığının paytaxtında məscidlər çox olmalı idi. O bildirir ki, işğal altında olan Şuşada 17 məscid vardısa, İrəvanda onların sayı az ola bilməzdi: “Belə ki, onlar hara itdi? Təəssüf ki, yeganə nəticə qaçılmazdır - onları xüsusi məqsədlə erməni hökuməti bilərəkdən məhv edib. Bu abidələrin olması haqqında dəqiq tarixi mənbələr, xüsusilə azərbaycanlıların şəkilləri var. Məsələn, İrəvan, İrəvan sakinlərinin, eləcə də Tiflis rəssamlıq muzeyində XX əsr mənzərəsi ilə bağlı əsərlər saxlanır”.
T.Krupa vurğulayır ki, bu gün Ermənistan Respublikası orada olan XVII-XIX əsrlərin mədəni irsini dağıdıb. O deyir ki, İrəvan xanlığının paytaxtında yerləşən saray kompleksləri yer üzündən silinərək məhv edilib.
T.Krupanın İrəvan xanlığına aid abidələrin, saray komplekslərinin, bir sözlə, xanlığın izlərinin Ermənistan hökuməti tərəfindən silinməsi faktı ilə bağlı fikirlərini şərh edən tarixçi-arxeoloq, professor Qasım Hacıyev bildirdi ki, bu gün bu məsələyə xarici alimlərin reaksiyası olduqca müsbətdir: “Tatyana Krupanın fikirlərini razılıqla qarşılayıram. O hər zaman haqqın tərəfində olan vicdanlı bir tarixçi-arxeoloq kimi tanınıb. Mən onun fəaliyyətini sosial şəbəkə üzərindən izləyirəm. Bu alim Azərbaycana isti münasibətilə seçilir. Bu öz yerində. Mövzuya gəlincə, qeyd edim ki, onun görüb müşahidə etdiklərinin hamısı faktdır. Ermənilər həqiqətən də İrəvan xanlığına aid sarayı, digər tikililəri, abidələri məhv ediblər. Ermənilərin İrəvan şəhərini qədim Erebuni adlandırması özü cəfəngdir. İndiki Ermənistanla Erebuninin heç bir əlaqəsi yoxdur. 1968-ci ildə Erebuninin 2750 illik yubileyini qeyd etdilər. Sovet dövrü olduğundan, o saxtakarlığın üstünü açan olmadı. İndi isə 2800 illiyini qeyd etməyə hazırlaşırlar. Erebuni tamamilə başqa bir yerdə yerləşir. İrəvana gəlincə, bura Rəvanqulu xanın XVI əsrdə qaya üzərində tikdirdiyi böyük İrəvan qalasından ibarət idi. İndi ermənilər həmin İrəvanı qədimləşdirərək Erebunu ilə eyniləşdirirlər. Halbuki, dediyim kimi, onların heç bir əlaqəsi yoxdur. XVI əsrdə bünövrəsi qoyulan İrəvan qalasının son dövrlərə qədər xeyli qalıqları qalmışdı. Hətta orada 1918-ci ildə Ermənistan – Ararat Respublikası yaranana qədər o qalanın qalıqları mövcud idi. Bilirsiniz, İrəvan şəhəri də ermənilərə Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti tərəfindən güzəştli şəkildə verildi ki, onlar öz dövlətlərini yaratsınlar və sonra Azərbaycana qarşı ərazi iddialarından əl çəksinlər. Onlar buna riayət etmədilər. Hər cür saxtakarlıqla bərabər, İrəvan ərazisində olan tarixi abidələrimizi, maddi-mədəni irsimizi dağıtdılar, oradan izlərimizi silməyə çalışdılar. İrəvan mahalında 200-ə qədər kəndi xaraba qoydular, dağıtdılar, yer-yurd adlarını dəyişdilər, tarixi abidələri məhv etdilər. Eyni zamanda, Səfəvilər dövründə Çuxursədd adlanan ərazidə mövcud olmuş türk-islam abidələrini, eyni zamanda da bizə məxsus ondan əvvəlki abidələri məhv etdilər. 1828-ci ildə İrəvan Çar Rusiyası tərəfindən işğal olunanda Sərdarabad qalası qalırdı və möhkəm mühafizə olunurdu. Bu, Azərbaycan-türk xalqının ən qüdrətli abidələrindən biri idi. Bu abidəni ermənilər sonrakı dövrdə hissə-hissə dağıdaraq yer üzündən sildilər.
T.Krupa da ağıllı adamdır, gözəl alimdir. Tatyana xanım vaxtilə gördüyü, bələd olduğu abidələri bu gün yerində görməyəndə narahatlığını ifadə etməyə bilməyib”.
Q.Hacıyev bildirdi ki, ermənilər tərəfindən saxtalaşdırılan arxeoloji abidələrimizin taleyindən narahatdır. Alim qeyd etdi ki, ermənilər ordan-burdan tarixi abidə qalıqları gətirərək İrəvanı öz adlarına qədimləşdirmək məqsədi güdürlər: “Ermənilərin həm abidələrimizi dağıtmaq, həm mənbələri saxtalaşdırmaq işi davam edir. Bu gün, demək olar ki, İrəvanda bir dənə də olsun Azərbaycan abidəsi qalmayıb. Orada yeganə müsəlman abidəsi qalıb. Yəni onlar ancaq Göy Məscidi saxlayıblar. Halbuki, vaxtilə İrəvan mahalında 40-dan artıq məscid vardı. Orada qalan yeganə məscidin adını isə “fars məscidi” qoyublar. Bu qədər də biabırçılıq olmaz”.
“Vətəndaşların Sosial Rifahı Naminə” İctimai Birliyinin sədri, İrəvan xanlığı tarixinin bilicisi, əslən İrəvandan olan İradə Rizazadə bizimlə söhbətində İrəvan xanlığına aid abidələrin ermənilər tərəfindən dağıdılmasına, bütövlükdə İrəvan xanlığının irsinin tamamilə məhv edilməsinə münasibət bildirərkən qeyd etdi ki, dağıdılan bütün abidələrin fotoşəkilləri onda var: “T.Krupanın gördükləri tamamilə həqiqətdir. Doğrudan da İrəvan xanlığının irsi Ermənistan hökuməti tərəfindən tamamilə məhv edilib. Böyük və qədim şəhər olan İrəvanda 8 möhtəşəm tikili, tarixi abidələr, karvansaralar, körpülər, hamamlar, qəbiristanlıqlar mövcud idi. Bunların hamısının şəkilləri məndə var. Mən onları adbaad sizə təqdim edə, hətta harada yerləşdiklərini də deyə bilərəm. Böyük tarixi, mədəniyyəti olan bir şəhərin abidələrinin, irsinin özünün heç bir şeyi olmayan, saxtakarlıqla hər şeyə nail olmaq istəyən ermənilər tərəfindən dağıdılması dəhşətdir. İrəvanın Sərdarabad sarayı olduqca möhtəşəm bir saray olub. Bu saray Mirzə Qədim İrəvaninin rəsm əsərləri ilə bəzədilib. Bu rəsm əsərlərinin hamısı ermənilər tərəfindən talanıb. Əlimizdə bir rəsm var ki, orada erməni dilində yazılıb. Erməni dilini təmiz bildiyim üçün, orada yazılanları oxuya bilirəm. O rəsmdə erməni dilində “Sərdar məscidi” sözü yazılıb. Bu gün onun heç bir izi qalmayıb. İrəvanda bizə aid heç nə qalmayıb, hamısı ermənilər tərəfindən məhv edilib. Bizə aid nə varsa, hamısı dağıdılıb, izi itirilib. Son qalanlardan biri İrəvandakı Dəmirbulaq məscidi idi ki, 1988-ci ildə azərbaycanlıları deportasiya edəndən sonra onu da tamamilə məhv etdilər. Bunların hamısının fotoları var. Bunu təkcə biz demirik. Bu faktı istər rus, istər fransız, istərsə də ingilis səyyahı deyib, təsdiqləyib. Bu haqda sənədlər bizdə var. Yəni onlar nə yazıblar, harada nə yerləşib və s. T.Krupa da bu faktları bildiyindən, müşahidə edib görüb ki, sənədlərdə əks olunan o abidələrin heç biri yerində deyil, məhv edilib. Mən xanım arxeoloqa obyektiv münasibəti, fikri üçün təşəkkür edirəm. Qriboyedovun özünün də İrəvanla bağlı yazdığı yazı var. O qeyd edir ki, onu İrəvanda xanlar necə qarşılayıb, qarşısına necə təamlar qoyulub. O, gördüklərini, möhtəşəm şəkildə qarşılanmasını, hətta yediyi yeməklərin dadı barədə yazıb. Yazır ki, mən hələ həyatımda belə bir şey görməmişəm. Qoy elə Qriboyedov yazaydı ki, mən bir erməninin evində oturdum. O, burada xanlardan, onların qonaqpərvərliyindən, cah-cəlalından danışır. Əlimizdə erməniləri ifşa etməyə o qədər materiallar var ki... Ermənilərin özünün orada bir dənə də abidəsi yoxdur. Orada üç azərbaycanlı qəbiristanlığı vardı, onlardan da xəbər yoxdur. Həmişə deyirəm ki, Ermənistanın Prezident Aparatını söksələr, onun altından azərbaycanlı qəbiristanlığı çıxacaq. Vaxtilə İrəvanda qadınlar ayrı, uşaqlar ayrı, kişilər isə ayrı qəbiristanlıqda dəfn ediliblər. Bizim qəbiristanlıqlar da tamamilə məhv edilib”.
İradə SARIYEVA
